Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम
sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ ca pañcamaṃ svapnam—ime pañca doṣāḥ proktās teṣāṃ pūrṇatayā ucchedaṃ kuryāt | teṣu krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet; tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum śaknoti ||
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದನು—ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದರಿಂದ ಧೀರನು ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಛೇದಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಐದು ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಭಯ ಮತ್ತು ಐದನೆಯದು ಸ್ವಪ್ನ; ಇವುಗಳನ್ನು ಮೂಲಸಹಿತವಾಗಿ ನಿರ್ಮೂಲ ಮಾಡಬೇಕು. ಕ್ರೋಧ ಶಮದಿಂದ ಜಯ್ಯ; ಕಾಮ ಸಂಕಲ್ಪತ್ಯಾಗದಿಂದ ಪರಾಜಯ; ಸತ್ತ್ವನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಧೀರನು ನಿದ್ರೆಯನ್ನೂ ಮೀರಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.
व्यास उवाच
Yoga requires uprooting five inner obstacles—desire, anger, greed, fear, and dreaming. Anger is mastered through śama (calm self-restraint), desire through giving up saṅkalpa (compulsive intention), and sleep/torpor through sustained cultivation of sattva.
In the instruction-heavy Shānti Parva, Vyāsa speaks as a teacher, listing psychological impediments to yogic steadiness and prescribing specific counter-practices to overcome them.