Shloka 38
Vānaprastha-vṛtti and the Transition toward the Fourth Āśrama (वानप्रस्थवृत्तिः चतुर्थाश्रमोपक्रमश्च)
सर्वभूतसदृड्मैत्र: समलोष्टाश्मकाउ्चन: । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुति:,जो किसी वस्तुकी न तो इच्छा करता है, न अनिच्छा ही करता है, जीवन- निर्वाहमात्रके लिये जो कुछ मिल जाता है, उसीपर संतोष करता है, जो निर्लोभ, व्यथारहित और जितेन्द्रिय है, जिसको न तो कुछ करनेसे प्रयोजन है और न कुछ न करनेसे ही, जिसकी इन्द्रियाँ और मन कभी चंचल नहीं होते, जिसका मनोरथ पूर्ण हो गया है, जो समस्त प्राणियोंपर समान दृष्टि और मैत्रीभाव रखता है, मिट्टीके ढेले, पत्थर और स्वर्णको एक-सा समझता है, जिसकी दृष्टिमें प्रिय और अप्रियका भेद नहीं है, जो धीर है और अपनी निन्दा तथा स्तुतिमें सम रहता है, जो सम्पूर्ण भोगोंमें स्पृहारहित है, जो दृढ़तापूर्वक ब्रह्मचर्य-व्रतमें स्थित है तथा जो सब प्राणियोंमें हिंसाभावसे रहित है, ऐसा सांख्ययोगी (ज्ञानी) संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है
sarvabhūta-sadṛḍh-maitraḥ sama-loṣṭāśma-kāñcanaḥ | tulya-priyāpriyo dhīras tulya-nindātma-saṁstutiḥ ||
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದನು—ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೂ ದೃಢವಾದ ಸಮಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು, ಮಣ್ಣಿನ ಗುಡ್ಡೆ, ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಚಿನ್ನವನ್ನು ಒಂದೇ ಸಮವಾಗಿ ನೋಡುವವನು, ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವವನು, ಧೀರನಾಗಿರುವವನು, ನಿಂದೆ-ಸ್ತುತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವದಿಂದಿರುವವನು—ಅವನೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿ. ಇಂತಹವನು ಆಸೆಯಿಲ್ಲದವನು, ಅಂತರಂಗದ ಅಶಾಂತಿಯಿಲ್ಲದವನು, ಜೀವನಧಾರಣೆಗೆ ಯದೃಚ್ಛವಾಗಿ ದೊರಕುವುದರಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತನಾಗಿರುವವನು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳ ಸಮಚಿತ್ತನಾಗಿ ಲೋಕಬಂಧನದಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse defines the ethical and psychological marks of a liberated knower: universal friendliness, equal regard for valuables and non-valuables, and unwavering equanimity toward pleasure/pain and praise/blame—traits that express inner freedom from craving and lead to release from worldly bondage.
Within Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vyāsa is describing to the listener the character of a Sāṅkhya-yogin (jñānī). The focus is not on external events but on a didactic portrait of the ideal sage whose conduct embodies renunciation and steadiness.