Shloka 32
आत्मदर्शन-उपदेशः (Ātma-darśana Upadeśa) — Mind, Senses, and the All-pervading Self
एक हजार चतुर्युगका जो ब्रह्माका एक दिन बताया गया है और उतनी ही बड़ी जो उनकी रात्रि कही गयी है, उसको जो लोग ठीक-ठीक जानते हैं, वे ही दिन और रात अर्थात् कालतत्त्वको जाननेवाले हैं ।। प्रतिबुद्धों विकुरुते ब्रह्माक्षय्यं क्षपाक्षये सृजते च पर | तस्माद् व्यक्तात्मकं मन:,रात्रि समाप्त जाग्रत् हुए ब्रह्माजी पहले अपने अक्षय स्वरूपको मायासे विकारयुक्त बनाते हैं फिर महत्तत्त्वको उत्पन्न करते हैं। तत्पश्चात् उससे स्थूल जगत्को धारण करनेवाले मनकी उत्पत्ति होती है
vyāsa uvāca | eka-sahasra-caturyugā yā brahmaṇaḥ ahar ucyate, tāvatī caiva yā rātriḥ proktā; etad ye yathāvad viduḥ, te eva ahorātra-vidāḥ kāla-tattva-vidaḥ | rātry-ante pratibuddho brahmā akṣayyaṃ svam ātmānaṃ māyayā vikṛti-yuktaṃ karoti; tataḥ mahat-tattvaṃ sṛjate; tataś ca sthūla-jagat-dhāraṇaṃ mana utpadyate ||
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದರು—ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ದಿನವು ಸಹಸ್ರ ಚತುರ್ಯುಗಗಳ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು, ಹಾಗೆಯೇ ಅವನ ರಾತ್ರಿಯೂ ಅಷ್ಟೇ ಮಹತ್ತರವೆಂದು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದವರೇ ದಿನ-ರಾತ್ರಿ, ಅಂದರೆ ಕಾಲತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವರು. ರಾತ್ರಿಯ ಕ್ಷಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಜಾಗೃತನಾದಾಗ, ಮೊದಲು ಮಾಯೆಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಅಕ್ಷಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತವಾಗಲು ಮತ್ತು ವಿಕಾರಗ್ರಹಣಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಾತ್ಮಕ ಮನಸ್ಸು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಸ್ಥೂಲ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
व्यास उवाच