Shloka 29
Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī
रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् | जाति: स्मृतिरयस्कान्त: सूर्यकान्तो<म्बुभक्षणम्
reto vaṭakaṇīkāyāṃ ghṛtapākādhivāsanam | jātiḥ smṛtir ayaskāntaḥ sūryakānto ’mbubhakṣaṇam ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಸಣ್ಣ ವಟಬೀಜದಲ್ಲಿ ಮಹಾವಟವೃಕ್ಷವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಅಡಗಿರುವಂತೆ; ಹಸುವು ತಿಂದ ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ತುಪ್ಪ-ಹಾಲು ಮೊದಲಾದ ಸಾರಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮುವಂತೆ; ಕೆಲವು ಔಷಧಿಗಳು ಬೇಯಿಸಿ ನೆನೆಸಿದಾಗ ಮದಶಕ್ತಿ ಪಡೆಯುವಂತೆ—ವೀರ್ಯದಿಂದಲೇ ದೇಹಾದಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಚೇತನ್ಯದ ಆಭಾಸವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಜಾತಿ, ಸ್ಮೃತಿ, ಅಯಸ್ಕಾಂತ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತ, ಅಥವಾ ಬಡವಾನಲವು ಸಮುದ್ರಜಲವನ್ನು ‘ಕುಡಿಯುವುದು’ ಎಂಬ ದೃಷ್ಠಾಂತಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ದೇಹಾತೀತ ಸ್ವತಂತ್ರ ಚೇತನ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma argues that the emergence of life and apparent consciousness can be explained as arising with the body from causal material factors (illustrated by seed-to-tree and extraction/infusion analogies). He cautions that certain popular examples (memory, magnets, sun-stones, etc.) do not by themselves prove an independent, body-separate consciousness.
In the Shanti Parva’s instruction to Yudhishthira, Bhishma continues a philosophical discussion using a chain of analogies to evaluate claims about the self and consciousness, distinguishing what analogies can legitimately establish and what they cannot.