Shloka 1
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें श्रीकृष्णसम्बन्धी अध्यात्मका कथनविषयक दो सौ सोलहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २१६ ॥ अपना बछ। सं: सप्तदर्शाधिकद्विशततमो< ध्याय: सच्चिदानन्दघन परमात्मा
bhīṣma uvāca | na sa veda paraṁ brahma yo na veda catuṣṭayam | vyaktāvyaktaṁ ca yat tattvaṁ samprokte paramarṣiṇā ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮ, ದೃಶ್ಯವರ್ಗ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ—ಈ ನಾಲ್ಕನ್ನೂ ಅರಿಯದವನು ಪರಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಅರಿಯನು. ಪರಮರ್ಷಿ ನಾರಾಯಣನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ವ್ಯಕ್ತ-ಅವ್ಯಕ್ತ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸದೆ ಪರಮಾರ್ಥಜ್ಞಾನ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗದು।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Knowing the Supreme (paraṁ brahma) requires clear understanding of a foundational fourfold scheme (catuṣṭaya). Bhishma emphasizes that metaphysical discernment—especially of the manifest (vyakta) and unmanifest (avyakta) principles as taught by the supreme seer—is prerequisite to liberation-oriented wisdom.
In the Mokṣadharma section of Śānti Parva, Bhishma continues instructing King Yudhiṣṭhira on liberation. This opening verse of the chapter frames the discussion: Bhishma cites the authoritative teaching of the ‘supreme seer’ and asserts that without grasping these key categories one cannot claim true knowledge of Brahman.