Shloka 6
इन्द्र–बलि संवादः
The Dialogue of Indra and Bali on Fortune, Humility, and Restraint
इन्द्रियाणां श्रमात् स्वप्नमाहु: सर्वगतं बुधा: । मनसस्त्वप्रलीनत्वात् तत् तदाहुर्निदर्शनम्,विद्वान् महर्षियोंका कहना है कि जाग्रतू-अवस्थामें निरन्तर शब्द आदि विषयोंको ग्रहण करते-करते श्रोत्र आदि इन्द्रियाँ जब थक जाती हैं, तब सभी प्राणियोंके अनुभवमें आनेवाला स्वप्न दिखायी देने लगता है। उस समय इन्द्रियोंके लय होनेपर भी मनका लय नहीं होता है; इसलिये वह समस्त विषयोंका जो मनसे अनुभव करता है, वही स्वप्न कहलाता है। इस विषयमें प्रसिद्ध दृष्टान्त बताया जाता है
indriyāṇāṁ śramāt svapnam āhuḥ sarvagataṁ budhāḥ | manasas tv apralīnatvāt tat tad āhur nidarśanam ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು— ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ತೊಡಗಿದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ದಣಿದಾಗ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅನುಭವವಾಗುವ ನಿದ್ರೆ-ಸ್ವಪ್ನವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಲೀನವಾದರೂ ಮನಸ್ಸು ಲೀನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮುಂದುವರಿದು ತೋರಿಸಿ ಗ್ರಹಿಸುವ ಅನುಭವವೇ ‘ಸ್ವಪ್ನ’ವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಒಂದು ದೃಷ್ಟಾಂತವೂ ಉಪದೇಶಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dreaming is explained as arising from the fatigue and withdrawal of the senses, while the mind remains active; the mind’s continued presentation of experiences is what is termed ‘dream’.
Bhishma, in his instructional discourse in the Shanti Parva, begins an explanation of sleep and dream and signals that a traditional illustrative example (nidarśana) will be given to clarify the point.