Shloka 8
जनकस्य मोक्षमार्गप्रश्नः तथा पञ्चशिखोपदेश-प्रस्तावः | Janaka’s Path to Liberation: Prelude to Pañcaśikha’s Instruction
अव्यक्तनाभं व्यक्तारं विकारपरिमण्डलम् । क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं चक्र स्निग्धाक्षं वर्तते ध्रुवम्
Bhīṣma uvāca: avyaktanābhaṃ vyaktāraṃ vikāraparimaṇḍalam | kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ cakraṃ snigdhākṣaṃ vartate dhruvam ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಈ ಸಂಸಾರಚಕ್ರವು ಧ್ರುವವಾಗಿ, ನಿರಂತರವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಅವ್ಯಕ್ತವು ಇದರ ನಾಭಿ; ವ್ಯಕ್ತರೂಪಗಳು—ದೇಹ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು—ಇದರ ಅರೆಗಳು; ಸುಖದುಃಖ, ಇಚ್ಛೆ ಮೊದಲಾದ ವಿಕಾರಗಳು ಇದರ ನೆಮಿ; ಆಸಕ್ತಿ ಇದರ ಅಕ್ಷ. ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು (ಜೀವಾತ್ಮ) ಇದರ ಮೇಲೆ ಸಾರಥಿಯಂತೆ ಅಧಿಷ್ಠಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಜನನಮರಣದ ಪ್ರವಾಹ ತಿರುಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents saṃsāra as a wheel driven by attachment: the unmanifest ground becomes manifest experience, producing changing states like pleasure, pain, and desire. The kṣetrajña (self) is implicated as the ‘driver’ so long as it identifies with the wheel; freedom lies in discerning this mechanism and loosening attachment.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhiṣṭhira on liberation-oriented dharma. Here he uses a vivid metaphor—the wheel—to explain how embodied life revolves through birth and death under the forces of manifestation and mental modifications.