Shloka 17
Śarīrin, Buddhi, and the Limits of Sense-Perception (इन्द्रियबुद्धिशरीरिविचारः)
पांसुभस्मकरीषाणां यथा वै राशयश्िता: । सहसा वारिणासिक्ता न यान्ति परिभावनम्
bhīṣma uvāca | pāṃsubhasmakarīṣāṇāṃ yathā vai rāśayaḥ sthitāḥ | sahasā vāriṇā siktā na yānti paribhāvanam |
ಧೂಳು, ಭಸ್ಮ ಮತ್ತು ಒಣಗಿದ ಗೋಮಯದ ಪುಡಿಯ ರಾಶಿಗಳ ಮೇಲೆ ಏಕಾಏಕಿ ನೀರು ಎರಚಿದರೆ ಅವು ತಕ್ಷಣವೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ತೇವಗೊಂಡು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಮನಸ್ಸೂ ಅಚಾನಕ್ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಸ್ಥಿರ ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮರುಮರು, ಕ್ರಮೇಣ ತೇವಗೊಳಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಆ ಒಣ ಪುಡಿ ಒಳಗೊಳಗೂ ಮೃದುವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ರೀತಿ ಯೋಗಿಯು ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಚದುರಿದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಹನದಿಂದ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದು, ಧ್ಯಾನಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಕ್ರಮೇಣ ಸೌಮ್ಯವೂ ಶಾಂತವೂ ಆಗುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು—ಅಷ್ಟೇ ಆಗ ಅದು ನಿಜವಾಗಿ ಪ್ರಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Mental steadiness is not achieved by sudden force; like dry heaps that need repeated wetting, the senses and mind must be trained gradually through sustained practice, leading to genuine calm and fitness for contemplation.
In Bhishma’s instruction to Yudhishthira in the Shanti Parva, he uses a practical household analogy—sprinkling water on dry heaps—to explain how a yogin should patiently withdraw the senses and soften the mind through repeated meditative practice.