Shloka 20
सत्य–अनृत, प्रकाश–तमस्, स्वर्ग–नरक विवेचनम्
Truth and Untruth as Light and Darkness; Svarga and Naraka as Ethical Consequences
आकाशका ऊपरी भाग उनका सिर है, पृथ्वी पैर है और दिशाएँ भुजाएँ हैं। वे अचिन्त्यस्वरूप ब्रह्मा सिद्ध पुरुषोंके लिये भी दुर्विज्ञेय हैं, इसमें संशय नहीं है ।।
ākāśa-kā uparī bhāga unakā śira hai, pṛthvī paira hai aura diśāeṁ bhujāeṁ haiṁ. te acintya-svarūpa brahmā siddha-puruṣoṁ ke liye bhī durvijñeya haiṁ, ismeṁ saṁśaya nahīṁ hai. sa eṣa bhagavān viṣṇur ananta iti viśrutaḥ; sarva-bhūtātma-bhūta-stho durvijñeyo 'kṛtātmabhiḥ.
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಆಕಾಶದ ಮೇಲ್ಭಾಗವೇ ಅವನ ಶಿರಸ್ಸು; ಭೂಮಿಯೇ ಅವನ ಪಾದಗಳು; ದಿಕ್ಕುಗಳೇ ಅವನ ಭುಜಗಳು. ಅವನ ಸ್ವರೂಪ ಅಚಿಂತ್ಯ; ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ಸಿದ್ಧ ಋಷಿಗಳಿಗೂ ಸಹ ಅವನು ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯ—ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅವನೇ ‘ಅನಂತ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು; ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಆತ್ಮರೂಪವಾಗಿ ಅವನೇ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ಅಂತರಂಗ ಶುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ಅವನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme (identified as Viṣṇu/Ananta) pervades the cosmos and dwells within every being as the inner Self, yet remains ultimately inconceivable; genuine understanding requires inner purification and disciplined character.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma continues a theological exposition, describing the Lord’s cosmic pervasion and emphasizing that even exalted beings struggle to grasp Him, while the impure-minded find true knowledge of Him especially difficult.