Shloka 49
अध्याय १७८ — प्राणवायुगतिः तथा शारीराग्निव्यवस्था
Adhyāya 178 — The courses of prāṇa-vāyu and the regulation of the bodily fire
कामानुबन्ध॑ नुदते यत् किंचित् पुरुषो रज: । कामक्रोधोद्धवं दुः:खमहीररतिरेव च,“मनुष्य कामसे सम्बन्ध रखनेवाला जो कुछ भी रजोगुण हो, उसे दूर कर दे। दुःख, निर्लज्जता और असंतोष--ये काम और क्रोधसे ही उत्पन्न होनेवाले हैं
kāmānubandhaṁ nudate yat kiñcit puruṣo rajaḥ | kāmakrodhoddhavaṁ duḥkham ahīr aratir eva ca ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಇಂದ್ರಿಯಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ರಜೋಗುಣದ ಯಾವ ಅಂಶವಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಅದನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ದುಃಖ, ನಿರ್ಲಜ್ಜತೆ ಮತ್ತು ಅಸಂತೋಷ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Desire-linked attachment generates rajas (agitated passion), which in turn breeds suffering, shameless conduct, and chronic dissatisfaction; therefore one should actively remove the rajas that follows from kāma and krodha to live steadily in dharma.
In the Shanti Parva’s instruction on righteous living after the war, Bhishma continues advising Yudhishthira on inner discipline, identifying desire and anger as root causes of moral and psychological downfall.