Shloka 16
Dasyu-maryādā and Buddhi-guided Rāja-nīti (दस्युमर्यादा तथा बुद्धिप्रधान-राजनीति)
क्षत्रिये संगतं नास्ति न प्रीतिर्न च सौहदम् । कारणात् सान्त्वयन्त्येते कृतार्था: संत्यजन्ति च,'क्षत्रियमें संगति निभानेकी भावना नहीं होती। उसमें न प्रेम होता है, न सौहार्द। ये किसी हेतु या स्वार्थसे ही दूसरोंको सान्त्वना देते हैं। जब इनका काम निकल जाता है, तब ये आश्रित व्यक्तिको त्याग देते हैं
kṣatriye saṅgataṃ nāsti na prītir na ca sauhṛdam | kāraṇāt sāntvayante te kṛtārthāḥ saṃtyajanti ca ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು— ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯನಲ್ಲಿ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ಥಿರಭಾವವಿಲ್ಲ; ನಿಜವಾದ ಪ್ರೀತಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಸೌಹಾರ್ದವೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾವುದೋ ಕಾರಣ ಅಥವಾ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಅವರು ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತಾರೆ; ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಆಶ್ರಿತನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ.’
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma warns that relationships in political and warrior spheres can be driven by expediency rather than genuine affection; one should recognize motive-based consolation and be cautious about dependence on power-holders.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and statecraft; here he offers a sharp observation about kṣatriya conduct—how alliances and kindness may be strategic and may end once the objective is fulfilled.