Shloka 36
तदस्य स्याद् बलार्थ वा धन यज्ञार्थमेव च । भरतनन्दन! ये समस्त प्रजाएँ क्षत्रियोंकी हैं। राज्यभोग भी क्षत्रियोंके ही हैं और सारा धन भी उन्हींका है, दूसरेका नहीं है; किंतु वह धन उसकी सेनाके लिये है या यज्ञानुष्ठानके लिये
tadasya syād balārthaṃ vā dhanaṃ yajñārtham eva ca | bharatanandana! ye samastāḥ prajāḥ kṣatriyāṇāṃ santi | rājyabhogā api kṣatriyāṇām eva santi, sarvaṃ dhanaṃ ca teṣām eva, na anyasya; kintu tad dhanaṃ tasya senāyai vā yajñānuṣṭhānāya vā bhavati |
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಆ ಧನವು ಬಲಾರ್ಥವಾಗಿರಲಿ, ಅಂದರೆ ಸೇನೆಯ ಪೋಷಣೆಗೆ; ಇಲ್ಲವೇ ಯಜ್ಞಾನುಷ್ಠಾನಾರ್ಥವಾಗಿಯೇ ಇರಲಿ. ಭರತನಂದನನೇ! ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ; ರಾಜ್ಯಭೋಗಗಳೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರವೇ, ಸರ್ವ ಧನವೂ ಅವರದೇ—ಇತರರದು ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ಧನವು ಖಾಸಗಿ ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಸೇನಾಬಲವನ್ನು ಧಾರಣೆಮಾಡಲು ಅಥವಾ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Royal wealth is ethically justified only when directed to public and dharmic ends—maintaining the kingdom’s protective strength (army) and sustaining sacred obligations (sacrifices)—not for mere personal enjoyment.
In the Shanti Parva’s instruction on Rajadharma, Bhishma addresses Yudhishthira (Bharatanandana) and explains the rightful purpose of a Kshatriya king’s control over subjects, revenues, and wealth: it must serve protection and ritual duty.