Shloka 2
दीर्घदर्शी–दीर्घसूत्र–संप्रतिपत्तिमान् आख्यानम्
The Parable of Foresight, Procrastination, and Presence of Mind
तत्र न व्यवधातव्यं परोक्षा धर्मयापना । अधर्मो धर्म इत्येतद् यथा वृकपदं तथा,धर्म और अधर्मकी समस्या रखकर किसीके कर्तव्यमें व्यवधान नहीं डालना चाहिये; क्योंकि धर्मका फल प्रत्यक्ष नहीं है। जैसे भेड़ियेका पदचिह्न देखकर किसीको यह निश्चय नहीं होता कि यह व्याप्रका पदचिह्न है या कुत्तेका? उसी प्रकार धर्म और अधर्मके विषयमें निर्णय करना कठिन है
tatra na vyavadhātavyaṃ parokṣā dharmayāpanā | adharmo dharma ity etad yathā vṛkapadaṃ tathā ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಇಂತಹ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಕರ್ತವ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮದ ಫಲ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಇದು ಧರ್ಮ’ ‘ಇದು ಅಧರ್ಮ’ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ; ಹೇಗೆ ತೋಳದ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತು ನೋಡಿ ಅದು ಹುಲಿಯದೋ ನಾಯಿಯದೋ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾಗದೆಯೋ ಹಾಗೆ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma’s results and true nature are often indirect and hard to verify; therefore one should be cautious in declaring something dharma/adharma and should not lightly obstruct another’s rightful performance of duty based on uncertain moral judgments.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma advises Yudhishthira on the subtlety of dharma. He uses the analogy of a wolf’s footprint—easily confused with other animals’ tracks—to illustrate how difficult it can be to judge moral right and wrong with certainty.