Shloka 4
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
असंविहितराष्ट्स्य देशकालावजानत: । अप्राप्यं च भवेत् सान्त्वं भेदो वाप्पतिपीडनात् । जीवित त्वर्थहेतुर्वा तत्र कि सुकृतं भवेत्,जिसने अपने राज्यकी रक्षा नहीं की हो, जिसे देश और कालका ज्ञान नहीं हो, अत्यन्त पीड़ा देनेके कारण जिसके लिये साम अथवा भेदनीतिका प्रयोग असम्भव हो जाय, उसके लिये क्या करना उचित है वह जीवनकी रक्षा करे या धनके साधनकी? उसके लिये क्या करनेमें भलाई है?
asaṁvihita-rāṣṭrasya deśa-kālāvajānataḥ | aprāpyaṁ ca bhavet sāntvaṁ bhedo vā pīḍanāt | jīvita-tv-artha-hetur vā tatra kiṁ sukṛtaṁ bhavet ||
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— “ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸದೆ ಹೋದವನು, ದೇಶ-ಕಾಲವನ್ನು ಅರಿಯದವನು, ಮತ್ತು ಅತಿಯಾದ ಪೀಡನೆಯಿಂದ ಸಾಮ ಅಥವಾ ಭೇದನೀತಿಯನ್ನೂ ಬಳಸಲಾಗದವನು—ಅವನಿಗೆ ಏನು ಮಾಡುವುದು ಯುಕ್ತ? ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಬೇಕೋ, ಅಥವಾ ಧನಸಾಧನವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕೋ? ಅಂಥ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸು, ಯಾವುದು ಧರ್ಮ?”
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames an ethical dilemma in rājadharma: when governance has failed and standard diplomatic tools (conciliation and division) are no longer workable due to severe oppression, one must discern what truly counts as ‘sukṛta’—the most right and welfare-producing action—balancing survival (jīvita) against material means and state-interest (artha).
In Śānti Parva’s discourse on kingship and conduct, Yudhiṣṭhira raises a practical question about policy under extreme duress: if a ruler has lost control and cannot apply sāma or bheda, should he prioritize protecting life or securing resources, and which choice is ethically preferable.