Shloka 24
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
स्वधर्मानन्तरा वृत्तिर्जात्याननुपजीवत: । जहत: प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम्
svadharmānantara vṛttir jātyān anupajīvataḥ | jahataḥ prathamaṃ kalpam anukalpena jīvanam ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ತನ್ನ ಜನ್ಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಜೀವನ ಸಾಗಿಸಲಾಗದಾಗ, ಪರ್ಯಾಯ ಜೀವನೋಪಾಯವೂ ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಪತ್ತಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಕ್ರಮ—ಅಂದರೆ ಸ್ವಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಜೀವನ—ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾದವನು, ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣಾರ್ಥವಾಗಿ ದ್ವಿತೀಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ ತನ್ನಿಗಿಂತ ಕೆಳ ವರ್ಣದ ವೃತ್ತಿಯನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಬದುಕಬಹುದು; ಅಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಜಾರದೆ ಜೀವ ಉಳಿಯಲೆಂದು।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
In hardship, preserving life may require setting aside the primary rule of living strictly by one’s own svadharma; the tradition allows a secondary, emergency livelihood (anukalpa), even adopting work associated with a lower varna, to avoid greater moral collapse.
Bhishma is instructing Yudhishthira in the Shanti Parva on dharma, specifically explaining the graded rules of conduct: the normal rule (svadharma-based livelihood) and the emergency exception (alternative livelihood) when normal duty cannot sustain life.