Shloka 52
नरश्रेष्ठ! वेदप्रतिपादित दोषोंका आचरण करने-वाले अपराधीके लिये जो व्यवहार या विचार होता है, वह वेदप्रत्यय कहलाता है (यह दूसरा भेद है) और कुलाचार भंग करनेके अपराधपर किये जानेवाले विचार या व्यवहारको मौल कहते हैं (यह तीसरा भेद है)। इसमें भी शास्त्रोक्त दण्डका ही विधान किया जाता है ।। उक्तो यश्चापि दण्डोडसौ भर्तप्रत्ययलक्षण: । ज्ञेयो नः स नरेन््द्रस्थो दण्ड: प्रत्यय एव च,पहले जो भर्वृप्रत्ययलक्षण दण्ड बताया गया है, वह हमें राजामें ही स्थित जानना चाहिये; क्योंकि वह विश्वास और दण्ड राजापर ही अवलम्बित है
naraśreṣṭha! vedapratipādita-doṣāṇām ācaraṇa-kāriṇe 'parādhinē yā vyavahāra-vicāraḥ sa veda-pratyayaḥ (eṣa dvitīyo bhedaḥ); kula-ācāra-bhaṅga-doṣe kṛto yo vyavahāra-vicāraḥ sa maulaḥ (eṣa tṛtīyo bhedaḥ). atrāpi śāstroktasya daṇḍasyaiva vidhānaṃ kriyate. ukto yaścāpi daṇḍo 'sau bhartṛ-pratyaya-lakṣaṇaḥ; jñeyo naḥ sa narendra-stho daṇḍaḥ pratyaya eva ca; yataḥ sa viśvāsaś ca daṇḍaś ca rājany evāvalambitaḥ.
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ, ವೇದಗಳು ದೋಷವೆಂದು ಹೇಳಿದ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದವನ ಕುರಿತು ನಡೆಯುವ ವಿಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ‘ವೇದಪ್ರತ್ಯಯ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ—ಇದು ಎರಡನೇ ವಿಭಾಗ. ಕುಲಾಚಾರ (ಕುಲ/ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯ) ಭಂಗದ ಅಪರಾಧದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ವಿಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ‘ಮೌಲ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ—ಇದು ಮೂರನೇ ವಿಭಾಗ. ಈ ಎರಡೂ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ದಂಡವನ್ನೇ ವಿಧಿಸಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ‘ಭರ್ತೃಪ್ರತ್ಯಯಲಕ್ಷಣ’ ದಂಡವು ರಾಜನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ನಂಬಿಕೆಯೂ ದಂಡಾಧಿಕಾರವೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ರಾಜನ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿತ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Judicial reasoning and punishment must be grounded in recognized authorities: Vedic injunctions for Veda-condemned offences and clan custom for breaches of kula-ācāra; yet enforcement of śāstra-prescribed punishment ultimately rests on the king, because social trust and coercive authority depend on him.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma explains to the king how different kinds of offences are to be assessed—by Vedic standards or by established clan custom—and emphasizes that the effective locus of punishment and public confidence is the ruler.