Shloka 1
/ ऑपन-- माल बक। अति <-छऋज>आ सप्ताधिकशततमो< ध्याय: गणततन्त्र राज्यका वर्णन और उसकी नीति युधिछिर उवाच ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप । धर्मवृत्तं च वित्तं च वृत््युपाया: फलानि च,युधिष्ठिरने कहा--परंतप भरतनन्दन! आपने ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, और शाद्रोंके धर्ममय आचार, धन, जीविकाके उपाय तथा धर्म आदिके फल बताये हैं। राजाओंके धन, कोश, कोश-संग्रह, शत्रुविजय, मन्त्रीके गुण और व्यवहार, प्रजावर्गकी उन्नति, संधि-विग्रह आदि छः: गुणोंके प्रयोग, सेनाके बर्ताव, दुष्टोंकी पहचान, सत्पुरुषोंके लक्षण, जो अपने समान, अपनेसे हीन तथा अपनेसे उत्कृष्ट हैं--उन सब लोगोंके यथावत् लक्षण, मध्यम वर्गको संतुष्ट रखनेके लिये उन्नतिशील राजाको कैसे रहना चाहिये--इसका निर्देश, दुर्बल पुरुषको अपनाने और उसके लिये जीविकाकी व्यवस्था करनेकी आवश्यकता--इन सब विषयोंका आपने देशाचार और शास्त्रके अनुसार संक्षेपसे धर्मके अनुकूल प्रतिपादन किया है
yudhiṣṭhira uvāca | brāhmaṇa-kṣatriya-viśāṁ śūdrāṇāṁ ca parantapa | dharma-vṛttaṁ ca vittaṁ ca vṛtty-upāyāḥ phalāni ca ||
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಪರಂತಪ! ನೀವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರ ಧರ್ಮಾಧಿಷ್ಠಿತ ಆಚರಣೆ, ಧನ, ಜೀವನೋಪಾಯಗಳು ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಫಲಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೀರಿ. ಹಾಗೆಯೇ ದೇಶಾಚಾರ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಧರ್ಮಾನುಕೂಲವಾಗಿ—ರಾಜರ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಕೋಶ ಹಾಗೂ ಅದರ ಸಂಗ್ರಹ, ಶತ್ರುಜಯ, ಮಂತ್ರಿಗಳ ಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯ ವರ್ತನೆ, ಪ್ರಜೆಯ ವೃದ್ಧಿ, ಸಂಧಿ-ವಿಗ್ರಹಾದಿ ಷಾಡ್ಗುಣ್ಯ ನೀತಿಯ ಪ್ರಯೋಗ, ಸೇನೆಯ ಶಿಸ್ತು, ದುಷ್ಟರ ಪರಿಚಯ, ಸಜ್ಜನರ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಸಮ-ಹೀನ-ಅಧಿಕರ ಯಥಾರ್ಥ ಗುರುತುಗಳು, ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವಂತೆ ವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಜನು ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಉಪದೇಶ, ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಜೀವನೋಪಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀವು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದೀರಿ.
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames rāja-dharma as comprehensive: ethical conduct across social classes, economic foundations (wealth and treasury), competent counsel, diplomacy, military discipline, and the king’s duty to protect and provide for the vulnerable—all grounded in śāstra and appropriate local custom.
Yudhiṣṭhira addresses his teacher (honorifically ‘Parantapa’) and summarizes the wide range of governance topics already explained—varna duties, livelihood, treasury, ministers, diplomacy, and social welfare—setting up a continuation or deepening of instruction on kingship and policy.