Shloka 283
ऋषिसमागमः — युधिष्ठिरस्य शोकवर्णनम्
Sage Assembly and Yudhiṣṭhira’s Articulation of Grief
अनार्यत्वं नृशंसत्वं कृतघ्नत्वं च मे भवेत् हमने यह भी सुना है कि उन्होंने पीछे माता कुन्तीको यह जवाब दिया कि “मैं युद्धके समय राजा दुर्योधनका साथ नहीं छोड़ सकता; क्योंकि ऐसा करनेसे मेरी नीचता, क्रूरता और कृतषघ्नता सिद्ध होगी
anāryatvaṁ nṛśaṁsatvaṁ kṛtaghnatvaṁ ca me bhavet
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು—“ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನಾರ್ಯತ್ವ, ಕ್ರೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಕೃತಘ್ನತ್ವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.” ನಾವು ಇನ್ನೂ ಹೀಗೆಯೂ ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ—ನಂತರ ಅವನು ತಾಯಿ ಕುಂತಿಗೆ ಹೀಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನೆಂದು: “ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನನ ಸಂಗವನ್ನು ಬಿಡಲಾರೆ; ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ನನ್ನ ನೀಚತೆ, ನಿರ್ದಯತೆ ಮತ್ತು ಕೃತಘ್ನತೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.”
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames moral self-assessment: abandoning a committed obligation—especially in a crisis like war—can be judged as ignoble (anārya), cruel (nṛśaṁsa), and ungrateful (kṛtaghna). It highlights gratitude and fidelity to one’s pledged relationships as key components of dharma.
Yudhiṣṭhira articulates a refusal to act in a way that would brand him ethically compromised. He expresses fear that a particular choice (deserting an ally or failing a duty at a critical moment) would make him appear ignoble, ruthless, and ungrateful.