Shloka 23
Duryodhana-vadha-pratikriyā: Harṣa, Nindā, and Kṛṣṇa’s Nīti-vyākhyā (Śalya-parva 60)
“अत्यन्त लोभीका अर्थ और अधिक आसक्ति रखनेवालेका काम--ये दोनों ही धर्मको हानि पहुँचाते हैं! जो मनुष्य कामसे धर्म और अर्थको, अर्थसे धर्म और कामको तथा धर्मसे अर्थ और कामको हानि न पहुँचाकर धर्म, अर्थ और काम तीनोंका यथोचित रूपसे सेवन करता है, वह अत्यन्त सुखका भागी होता है ।।
sañjaya uvāca |
atyanta-lobhaḥ arthasya cādhikā saktir eva ca |
kāmaś caite dvāv api dharmaṃ ghnataḥ ||
yaḥ kāmād dharmam arthaṃ ca na hiṃsati narottamaḥ |
arthād dharmaṃ ca kāmaṃ ca dharmād arthaṃ ca kāmataḥ |
dharma-artha-kāmān yathā-nyāyaṃ sevate sa sukha-bhāk ||
tad idaṃ vyākulaṃ sarvaṃ kṛtaṃ dharmasya pīḍanāt |
bhīmasenena govinda kāmaṃ tvaṃ tu yathā-tathā |
mām "govinda" iti brūṣe dharma-saṃsthaṃ vikalpitam ||
“ಅತಿಶಯ ಲೋಭದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾಮನೆ—ಈ ಎರಡೂ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕಾಮನೆಗಾಗಿ ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥಗಳನ್ನು, ಅರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಧರ್ಮ-ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು, ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಥ-ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಹಾನಿಗೊಳಿಸದೆ—ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮಗಳನ್ನು ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸುವವನು ಪರಮ ಸುಖದ ಪಾಲುದಾರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಈಗ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಪೀಡೆ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿದೆ. ಓ ಗೋವಿಂದಾ! ಭೀಮಸೇನನು ಅರ್ಥಲೋಭದಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ವಿಕೃತಗೊಳಿಸಿದ್ದಾನೆ; ನೀನು ಮಾತ್ರ ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟದಂತೆ ಈ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನನಗೆ ‘ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ’ವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವೆ—ಅದು ನಿನ್ನ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಕಲ್ಪನೆ ಮಾತ್ರ।”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the balanced pursuit of the three aims of life (dharma, artha, kāma). Excessive greed for wealth and unchecked desire undermine dharma; true well-being comes from pursuing all three in proper proportion without letting one violate the others.
Sanjaya reports a moral dispute: the situation has become ‘vyākula’ because dharma has been injured. Bhima is accused of acting from greed and thereby violating dharma, while Govinda (Krishna) is criticized for attempting to frame or justify the act as dharmic according to his own interpretation.