Shloka 23
Kapālamocana-tīrtha (Auśanasa) and Balarāma’s Sarasvatī Pilgrimage
भरतनन्दन! यज्ञपरायण उद्दालक ऋषिके यज्ञमें भी सरस्वतीका आवाहन किया गया। वे शीघ्रगामिनी सरस्वती हिमालयसे निकलकर उस यज्ञमें आयी थीं ।। समेते सर्वतः स्फीते मुनीनां मण्डले तदा । उत्तरे कोसलाभागे पुण्ये राजन् महात्मना,राजन्! उन दिनों समृद्धिशाली एवं पुण्यमय उत्तर कोसल प्रान्तमें सब ओरसे मुनिमण्डली एकत्र हुई थी। उसमें यज्ञ करते हुए महात्मा उद्दालकने पूर्वकालमें सरस्वती देवीका ध्यान किया। तब मुनिका कार्य सिद्ध करनेके लिये सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वती उस देशमें आयीं
vaiśampāyana uvāca |
bharatanandana! yajñaparāyaṇa uddālaka ṛṣike yajñe’pi sarasvatyā āvāhanaṃ kṛtam | sā śīghragāminī sarasvatī himālayāt niṣkramya taṃ yajñam upāgamat ||
samete sarvataḥ sphīte munīnāṃ maṇḍale tadā | uttare kosalābhāge puṇye rājan mahātmanā ||
pūrvakāle yajñam ācaratā mahātmanā uddālakena sarasvatī devī dhyātā | tadā munikāryasiddhyarthaṃ saritāṃ śreṣṭhā sarasvatī tasmin deśe samāgatā ||
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಭರತನಂದನನೇ! ಯಜ್ಞನಿಷ್ಠನಾದ ಋಷಿ ಉದ್ದಾಲಕನು ತನ್ನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿಯೇ ಸರಸ್ವತೀ ದೇವಿಯನ್ನು ಆವಾಹನ ಮಾಡಿದನು. ಹಿಮಾಲಯದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಆ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿನಿ ಸರಸ್ವತೀ ಆ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಬಂದಳು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ರಾಜನೇ, ಪುಣ್ಯವೂ ಸಮೃದ್ಧವೂ ಆದ ಉತ್ತರ ಕೋಸಲ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಮುನಿಗಳ ಮಂಡಳಿ ಸೇರಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮ ಉದ್ದಾಲಕನು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತೀ ದೇವಿಯನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿದ್ದನು; ಮುನಿಯ ಸಂಕಲ್ಪ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಲೆಂದು ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಸರಸ್ವತೀ ಆ ದೇಶಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದಳು.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights that sincere, dharma-aligned ritual effort (yajña) joined with focused remembrance/invocation (āvāhana, dhyāna) draws supportive divine forces; sacred power is portrayed as responsive to disciplined intention and communal sanctity.
In Northern Kosala, many sages gather while Uddālaka performs a sacrifice. He invokes and meditates on Sarasvatī, and the swift river-goddess, said to arise from the Himālaya, comes to the sacrificial arena to accomplish the sage’s purpose.