Shloka 45
द्वैपायनह्रदे दुर्योधनान्वेषणम् / The Search for Duryodhana at Dvaipāyana Lake
(यस्य मूर्थाभिषिक्तानां सहस्नं मणिमौलिनाम् । आह्वत्य च करं सर्व स्वस्य वै वशमागतम् ।।
yasya mūrdhābhiṣiktānāṃ sahasraṃ maṇimaulinām | āhṛtya ca karaṃ sarve svasya vai vaśam āgatam || catuḥsāgaraparyantā pṛthivī ratnabhūṣitā | karṇenaikena yasyārthe karam āhāritā purā || yasyājñā pararāṣṭreṣu karṇeneva prasāritā | nābhavad yasya śastreṣu khedo rājñaḥ praśāsataḥ || āsīno hāstinapure kṣemaṃ rājyam akaṇṭakam | anvapālayad aiśvaryāt kuberaṃ api nāsmarat || bhavanād bhavanaṃ rājan prayātuḥ pṛthivīpate | devālayapraveśe ca panthā yasya hiraṇmayaḥ || ārūhya airāvataprakhyaṃ nāgam indrasamo balī | vibhūtyā sumahatyā yaḥ prayāti pṛthivīpatiḥ || taṃ bhṛśakṣatam indrābhaṃ padabhyām eva dharātale | tiṣṭhantam ekaṃ dṛṣṭvā tu mamābhūt kleśa uttamaḥ || tasya caivaṃvidhasyāsya jagannāthasya bhūpateḥ | vipad apratimābhūd yā balīyān vidhir eva hi || tato 'smai tad ahaṃ sarvam uktavān grahaṇaṃ tadā | dvaipāyanaprasādāc ca jīvato mokṣam āhave ||
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಮಣಿಮಯ ಕಿರೀಟಧಾರಿಗಳಾದ ಸಹಸ್ರ ಸಹಸ್ರ ಮೂರ್ತಾಭಿಷಿಕ್ತ ರಾಜರು ಕರ-ಭೇಟೆಯನ್ನು ತಂದು, ಎಲ್ಲರೂ ಅವನ ಅಧೀನತೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ್ದವರು; ಅವನ ನಿಮಿತ್ತವೇ ಒಮ್ಮೆ ಕರ್ಣನು ಒಬ್ಬನೇ ನಾಲ್ಕು ಸಮುದ್ರಗಳವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ, ರತ್ನಭೂಷಿತ ಈ ಭೂಮಿಯಿಂದ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ್ದನು; ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕರ್ಣನೇ ಪರರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿದ್ದನು; ರಾಜ್ಯಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರ ಎತ್ತುವ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಅನುಭವಿಸದವನು; ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾಗಿ ಕ್ಷೇಮಮಯ, ಕಂಟಕರಹಿತ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ, ತನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಕುಬೇರನನ್ನೂ ಮರೆಸಿದವನು; ಓ ರಾಜನೇ, ಓ ಪೃಥ್ವೀಪತೇ! ಮನೆಮನೆಗೆ ಹೋಗುವುದಕ್ಕೂ ದೇವಾಲಯ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೂ ಅವನಿಗಾಗಿ ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಇಂದ್ರಸಮಾನ ಬಲವಂತನು, ಐರಾವತಸದೃಶ ಗಜರಾಜನ ಮೇಲೆ ಆರೂಢನಾಗಿ ಮಹಾ ವಿಭೂತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದನು— ಅದೇ ಇಂದ್ರಪ್ರಭ ದುರ್ಯೋಧನನು ಭಾರಿಯಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡು, ಬಯಲು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಾಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಒಬ್ಬನೇ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕಂಡಾಗ ನನಗೆ ಪರಮ ವ್ಯಥೆಯಾಯಿತು. ಇಂತಹ ಜಗನ್ನಾಥ ಭೂಪತಿಗೆ ಅಪೂರ್ವ ವಿಪತ್ತು ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ವಿಧಿಯೇ ಅತಿಬಲವಂತನೆಂದು ಹೇಳಲೇಬೇಕು. ಅನಂತರ ನಾನು ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದೆ—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನು ಬಂಧಿತನಾದದ್ದು ಮತ್ತು ದ್ವೈಪಾಯನ (ವ್ಯಾಸ) ಕೃಪೆಯಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡದ್ದು।
संजय उवाच
Educational Q&A
Worldly sovereignty—tribute, wealth, and ceremonial grandeur—cannot shield anyone from reversal; the passage underscores the Mahābhārata’s recurring insight that ‘vidhi’ (destiny/time) can overpower even the most exalted ruler, urging humility and detachment from pride in power.
Sañjaya describes Duryodhana’s former imperial magnificence—kings paying tribute, Karṇa enforcing his authority, golden pathways, elephant processions—and contrasts it with the present scene: Duryodhana stands alone and badly wounded on the ground. Moved by grief, Sañjaya then reports that he told Duryodhana how he had been captured and later spared alive through Vyāsa’s grace.