Shloka 52
Chapter 23: Śakuni Reports, Kaurava Advance, and Arjuna’s Penetration of the Host
केशाकेशि समालग्ना न शेकुश्रैष्टितुं नरा: । अन्योन्यमश्चपृष्ठे भ्यो विकर्षन्तो महाबला:
keśākeśi samālagnā na śekuḥ ceṣṭituṁ narāḥ | anyonyam aśvapṛṣṭhebhyo vikarṣantaḥ mahābalāḥ ||
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅನೇಕರು ಪರಸ್ಪರ ಕೂದಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದ್ದರು; ಚಲಿಸಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಮಹಾಬಲಿಗಳು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹಿಡಿದು, ಎದುರಾಳಿಗಳನ್ನು ಕುದುರೆಗಳ ಬೆನ್ನಿನಿಂದ ಎಳೆದು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how war can degrade into uncontrolled, bodily violence where self-mastery and restraint collapse; it implicitly warns that even valor can be swallowed by rage and confusion when dharma is obscured by the frenzy of battle.
Sañjaya describes intense hand-to-hand fighting: warriors seize each other by the hair, becoming so entangled they cannot move, while powerful fighters pull opponents down from horseback, indicating a chaotic melee rather than orderly chariot warfare.