Shloka 6
अध्याय ९ — दुर्योधनस्य अन्त्यावस्था, विलापः, तथा सौप्तिक-प्रतिवृत्तम्
Duryodhana’s Final Condition, Lamentation, and the Night’s Report
राजेन्द्र! उन्होंने देखा कि राजाकी जाँचें टूट गयी हैं। ये बड़े कष्टसे प्राण धारण करते हैं। इनकी चेतना लुप्त-सी हो गयी है और ये अपने मुँहसे पृथ्वीपर खून उगल रहे हैं। इन्हें चट कर जानेके लिये बहुत-से भयंकर दिखायी देनेवाले हिंसक जीव और कुत्ते चारों ओरसे घेरकर आसपास ही खड़े हैं। ये अपनेको खा जानेकी इच्छा रखनेवाले उन हिंसक जन्तुओंको बड़ी कठिनाईसे रोकते हैं। इन्हें बड़ी भारी पीड़ा हो रही है, जिसके कारण ये पृथ्वीपर पड़े-पड़े छटपटा रहे हैं ।। त॑ शयानं तथा दृष्टवा भूमौ सुरुधिरोक्षितम् । हतशिष्टास्त्रयो वीरा: शोकार्ता: पर्यवारयन्
taṁ śayānaṁ tathā dṛṣṭvā bhūmau surudhirokṣitam | hataśiṣṭās trayo vīrāḥ śokārtāḥ paryavārayan ||
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜೇಂದ್ರನೇ! ಅವರು ರಾಜನ ತೊಡೆಗಳು ಮುರಿದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡರು; ಅವನು ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿದ್ದನು, ಚೇತನ ಲೋಪವಾದಂತೆ, ಮತ್ತು ಅವನು ತನ್ನ ಬಾಯಿಂದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಉಗುಳುತ್ತಿದ್ದನು। ಅವನನ್ನು ನುಂಗಿಬಿಡಲು ಭಯಂಕರ ಕ್ರೂರ ಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಯಿಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಆವರಿಸಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದವು। ತನ್ನನ್ನು ತಿನ್ನಲು ಬಯಸಿದ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅವನು ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದನು; ತೀವ್ರ ವೇದನೆಯಿಂದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ತಡಫಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು। ಅವನನ್ನು ಈ ರೀತಿ ರಕ್ತಸಿಕ್ತನಾಗಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶಯನಿಸಿರುವುದಾಗಿ ಕಂಡು, ಶೋಕಾಕುಲರಾದ ಉಳಿದ ಮೂರು ವೀರರು ಅವನ ಸುತ್ತ ನಿಂತರು।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical aftermath of war: survival does not equal triumph. The remaining warriors are overwhelmed by grief, suggesting that violence leaves moral and emotional devastation even for those who endure.
Sañjaya describes a fallen figure lying on the ground, soaked in blood. Three warriors who have survived the slaughter gather around him, distressed and sorrowful, marking a grim battlefield aftermath.