Shloka 30
अध्याय १ — न्यग्रोधवनोपवेशनम् तथा द्रौणिनिश्चयः
Night at the Banyan and Drauṇi’s Resolve
निद्रया च परीताड्ा निषेदुर्धरणीतले । श्रमेण सुदृढं युक्ता विक्षता विविधै: शरै:,वटवृक्षके समीप बैठकर कौरवों तथा पाण्डव-योद्धाओंके उसी विनाशकी बीती हुई बातके लिये शोक करते हुए वे तीनों वीर निद्रासे सारे अंग शिथिल हो जानेके कारण पृथ्वीपर लेट गये। उस समय वे भारी थकावटसे चूर-चूर हो रहे थे और नाना प्रकारके बाणोंसे उनके सारे अंग क्षत-विक्षत हो गये थे
nidrāyā ca parītāḍā niṣedur dharaṇītale | śrameṇa sudṛḍhaṃ yuktā vikṣatā vividhaiḥ śaraiḥ ||
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನಿದ್ರೆಯಿಂದ ಆವರಿತರಾಗಿ ಅವರು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕೂತು, ಬಳಿಕ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆಯೇ ಬಿದ್ದು ಮಲಗಿದರು. ಘೋರ ಶ್ರಮದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುಗ್ಗಿ, ನಾನಾವಿಧ ಬಾಣಗಳಿಂದ ದೇಹವೆಲ್ಲ ಗಾಯಗೊಂಡು ಚಿದ್ರಿತವಾಗಿ, ಕೌರವರಿಗೂ ಪಾಂಡವರಿಗೂ ಸಂಭವಿಸಿದ ಆ ವಿನಾಶವನ್ನು ನೆನೆದು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಆ ವೀರರು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕುಸಿದರು.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical and psychological aftermath of war: victory or survival does not erase suffering. Even mighty warriors are brought low by exhaustion and wounds, and grief for widespread destruction weighs on them—suggesting that violence inevitably returns as sorrow and depletion.
After the catastrophic battle, the remaining Kaurava warriors (traditionally Aśvatthāmā, Kṛpa, and Kṛtavarmā) are overwhelmed by fatigue and sleep. Badly wounded by arrows and grieving over the ruin of both sides, they sit down and then collapse on the ground.