Shloka 9
Chapter 5: Dāruka’s Mission, Balarāma’s Yogic Departure, and Kṛṣṇa’s Niṣkramaṇa
रत्नशैवलसंघातां वज्रप्राकारमालिनीम् | रथ्यास्रोतोजलावर्ता चत्वरस्तिमितह्ददाम्,द्वारकापुरी एक नदीके समान थी। वृष्णि और अन्धकवंशके लोग उसके भीतर जलके समान थे। घोड़े मछलीके समान थे। रथ नावका काम करते थे। वाद्योंकी ध्वनि और रथकी घरघराहट मानो उस नदीके बहते हुए जलका कलकल नाद थी। लोगोंके घर ही तीर्थ एवं बड़े-बड़े जलाशय थे। रत्नोंकी राशि ही वहाँ सेवारसमूहके समान शोभा पाती थी। वच्ध नामक मणिकी बनी हुई चहारदीवारी ही उसकी तटपंक्ति थी। सड़कें और गलियाँ उसमें जलके सोते और भँवरें थीं, चौराहे मानो उसके स्थिर जलवाले तालाब थे। बलराम और श्रीकृष्ण उसके भीतर दो बड़े-बड़े ग्राह थे। कालपाश ही उसमें मगर और घड़ियालके समान था। ऐसी द्वारकारूपी नदीको बुद्धिमान् अर्जुनने वृष्णिवीरोंसे रहित हो जानेके कारण वैतरणीके समान भयानक देखा। वह शिशिर कालकी कमलिनीके समान श्रीहीन तथा आनन्दशून्य जान पड़ती थी
vaiśampāyana uvāca | ratnaśaivalasaṅghātāṃ vajraprākāramālinīm | rathyāsrotojalāvartā catvarastimitahradām |
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಕೆಯು ನದಿಯಂತೆ ಕಾಣಿತು. ರತ್ನರಾಶಿಗಳು ತೀರದ ಮೇಲೆ ಹೊಳೆಯುವ ಶೈವಲಗುಚ್ಛಗಳಂತೆ, ಅದರ ಪ್ರಾಕಾರಮಾಲೆ ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠಿಣವಾದ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಂತೆ. ಅದರ ಬೀದಿಗಳು-ಕೊಳವೆಗಳು ಪ್ರವಾಹಗಳು ಮತ್ತು ಭ್ರಮರಗಳಂತೆ; ಚೌಕಗಳು ನಿಶ್ಚಲ ಜಲದ ಹೊಂಡಗಳಂತೆ. ಹಿಂದೆ ವೃಷ್ಣಿ ಮತ್ತು ಅಂಧಕರು ನದಿಯ ನೀರಿನಂತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಿದ್ದರು; ಕುದುರೆಗಳು ಮೀನುಗಳಂತೆ, ರಥಗಳು ದೋಣಿಗಳಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ವಾದ್ಯಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ರಥಘೋಷಗಳು ಹರಿಯುವ ನೀರಿನ ಕಲಕಲಧ್ವನಿಯಂತೆ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮನೆಗಳೇ ತೀರ್ಥಗಳಂತೆ, ಮಹಾಜಲಾಶಯಗಳಂತೆ; ರತ್ನರಾಶಿಗಳು ನುರಿಗುಚ್ಛಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಆದರೆ ಈಗ ವೃಷ್ಣಿವೀರರಿಲ್ಲದ ಆ ನದಿರೂಪ ದ್ವಾರಕೆಯನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಅರ್ಜುನನು ವೈತರಣಿಯಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಂಡನು—ಶಿಶಿರಕಾಲದ ಪದ್ಮಿನಿಯಂತೆ ಶ್ರೀಹೀನವೂ ಆನಂದಶೂನ್ಯವೂ ಆಗಿ.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage underscores impermanence: even a city famed for prosperity and divine protection becomes desolate when its sustaining community and dharmic order collapse. Splendor without living virtue and guardianship turns into भय (dread), symbolized by the comparison to the Vaitaraṇī.
Vaiśampāyana describes Dvārakā through an extended river-metaphor. Once vibrant with the Vṛṣṇi and Andhaka clans, it is now emptied of its heroes; Arjuna beholds it as terrifying and joyless, signaling the aftermath of the Yādavas’ end and the withdrawal of Kṛṣṇa and Balarāma.