Shloka 20
तवात्मज: सूतसुतश्न न व्यथां न विस्मयं जम्मतुरेकनिश्चयौ । देवताओं और मनुष्योंके साक्षित्वमें होनेवाले उस युद्धको देखकर समस्त प्राणी उस समय आश्चर्यसे चकित हो उठे; परंतु आपका पुत्र दिन और सूतपुत्र कर्ण--ये दोनों एक निश्चयपर पहुँच चुके थे; अतः इनके मनमें न तो व्यथा हुई और न ये विस्मयको ही प्राप्त हुए ।। अथाब्रवीद् द्रोणसुतस्तवात्मजं करं करेण प्रतिपीड्य सान्त्वयन्,तदनन्तर द्रोणकुमार अश्वत्थामाने दुर्योधनका हाथ अपने हाथसे दबाकर उसे सान्त्वना देते हुए कहा--'दुर्योधन! अब प्रसन्न हो जाओ। पाण्डवोंसे संधि कर लो। विरोधसे कोई लाभ नहीं है। आपसके इस झगड़ेको धिक्कार है! तुम्हारे गुरुदेव अस्त्रविद्याके महान् पण्डित थे। साक्षात् ब्रह्माजीके समान थे तो भी इस युद्धमें मारे गये। यही दशा भीष्म आदि महारथियोंकी भी हुई है
sañjaya uvāca |
tavātmajaḥ sūtasutaś ca na vyathāṃ na vismayaṃ jagmatur ekaniscayau |
devatānāṃ manuṣyāṇāṃ ca sākṣitvena vartamānaṃ taṃ yuddhaṃ dṛṣṭvā sarvaprāṇinaḥ tadā āścaryeṇa cakitur abhavan; kintu tava putro duryodhanaḥ sūtaputraḥ karṇaś ca—etau dvāv ekaniscayau saṃprāptau; ataḥ tayor manasi na vyathā na ca vismayaḥ |
tad anantaram abravīd droṇasutaḥ tavātmajaṃ karaṃ kareṇa pratipīḍya sāntvayan—
“duryodhana, idānīṃ prasanno bhava; pāṇḍavaiḥ sandhiṃ kuru. virodhena na kiñcid lābhaḥ. asya kalahasyāpi dhig astu. tava gurudevāḥ astravidyāyāṃ mahāpaṇḍitāḥ sākṣād brahmā iva, tathāpi yuddhe hatāḥ. eṣā eva daśā bhīṣmādīnāṃ mahārathānām api jātā.”
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನೂ ಸೂತಪುತ್ರನಾದ ಕರ್ಣನೂ ಒಂದೇ ದೃಢನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ಸ್ಥಿರರಾದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ವ್ಯಥೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ವಿಸ್ಮಯವೂ ಇಲ್ಲ. ದೇವರು-ಮನುಷ್ಯರ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನಡೆದ ಆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾದರೂ, ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಕರ್ಣ ಮಾತ್ರ ಅಚಲರಾಗಿದ್ದರು। ನಂತರ ದ್ರೋಣಪುತ್ರ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನ ಕೈಯನ್ನು ತನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಒತ್ತಿ, ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತ ಹೇಳಿದನು— “ದುರ್ಯೋಧನ! ಈಗ ಶಾಂತನಾಗು. ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ಸಂಧಿ ಮಾಡು. ವಿರೋಧದಲ್ಲಿ ಲಾಭವಿಲ್ಲ. ಈ ಕಲಹಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ! ನಿನ್ನ ಗುರುಗಳು ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಂಡಿತರು, ಸాక్షಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮಸಮಾನರು; ಆದರೂ ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ಭೀಷ್ಮಾದಿ ಮಹಾರಥಿಗಳಿಗೂ ಇದೇ ಗತಿ ಬಂದಿತು।”
संजय उवाच
Educational Q&A
Even the greatest warriors and teachers fall in war; therefore, stubborn hostility is ethically and practically futile. The passage elevates peace (sandhi) over pride-driven conflict, warning that fixed resolve without moral reflection can numb one to suffering and lead to ruin.
Sanjaya reports that while the wider world is astonished at the battle, Duryodhana and Karna remain steady due to a single-minded determination. Ashvatthama then takes Duryodhana’s hand and urges him to reconcile with the Pandavas, citing the deaths of Drona and Bhishma as proof that continued opposition brings no benefit.