Shloka 63
नागाश्च समरे उयड़ं ममृदु: शीघ्रगा नृप । हाथी हाथियोंसे भिड़कर एक-दूसरेको संताप देने लगे। उस समरांगणमें घोड़े घोड़ों, रथी रथियों एवं पैदल पैदलसमूहों, अश्वसमुदायों तथा रथों और हाथियोंका भी मर्दन कर रहे थे। नरेश्वर! इसी प्रकार रथी हाथी और घोड़ोंका तथा शीघ्रगामी हाथी उस युद्धस्थलमें हाथी सेनाके अन्य तीन अंगोंको रौंदने लगे
sañjaya uvāca | nāgāś ca samare yuddhe mṛdūḥ śīghragā nṛpa | hastī hastibhir āhūya parasparaṃ santāpayām āsuḥ | tatra samaraṅgaṇe aśvā aśvaiḥ rathino rathibhiḥ padātayaḥ padātibhiḥ samūhāś ca aśvasamudāyā rathāś ca hastinaś ca mardayām āsuḥ | nareśvara! evaṃ rathino hastinaś ca aśvān ca tathā śīghragā hastinaḥ tasmin yuddhasthale hastisenāyā anyān trīn aṅgān api ruroduḥ |
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ನೃಪ! ಆ ಸಮರದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಧಾವಿಸುವ ಆನೆಗಳು ಆನೆಗಳೊಡನೆ ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆದು ಪರಸ್ಪರವನ್ನು ನುಚ್ಚಿ ಕಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದವು. ಅಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳು ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆ, ರಥಿಗಳು ರಥಿಗಳೊಡನೆ, ಪಾದಾತಿಗಳು ಪಾದಾತಿಗಳೊಡನೆ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾದರು; ಅಶ್ವಸಮೂಹಗಳು, ರಥಗಳು, ಆನೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಾದಾತಿ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ತುಳಿದು ಮರ್ಧಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಹೀಗೆ, ಓ ನರೇಶ್ವರ! ರಥಿಗಳು ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಒತ್ತಿಹಾಕಿದರು; ಮತ್ತು ವೇಗವಂತ ಆನೆಗಳು ಯುದ್ಧಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಜಸೇನೆಯ ಉಳಿದ ಮೂರು ಅಂಗಗಳು—ಅಶ್ವ, ರಥ, ಪಾದಾತಿ—ಯನ್ನೂ ತುಳಿದು ಚೂರುಮೂರು ಮಾಡಿತು।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how war collapses orderly formations into indiscriminate mutual harm: even the structured fourfold army (elephants, chariots, cavalry, infantry) becomes a scene of trampling and torment, highlighting the ethical cost and dehumanizing momentum of battle.
Sanjaya describes the melee: elephants collide with elephants; horses, charioteers, and infantry engage their counterparts; and the fast-charging elephants end up trampling not only enemies but also the other arms of the army, intensifying confusion and destruction on the battlefield.