Shloka 7
संजय बोले--राजन्! कौरव-सैनिक बाणोंसे घायल, छिन्न-भिन्न अवयवोंसे युक्त और अपने वाहनोंसे भ्रष्ट हो गये थे। उनके कवच, आयुध और वाहन नष्ट हो गये थे। उनके स्वरोंमें दीनता थी। शत्रुओंसे पराजित होनेके कारण वे स्वाभिमानी कौरव मन-ही-मन बहुत दुःख पा रहे थे ।। शिबिरस्था: पुनर्मन्त्रं मन्त्रयन्ति सम कौरवा: । भग्नदंष्टा हतविषा: पादाक्रान्ता इवोरगा:,शिविरमें आनेपर वे कौरव पुनः गुप्त मन्त्रणा करने लगे। उस समय उनकी दशा पैरसे कुचले गये उन सर्पोके समान हो रही थी, जिनके दाँत तोड़ दिये और विष नष्ट कर दिये गये हों
sañjaya uvāca—rājan! kaurava-sainikā bāṇair ghālitāḥ chinna-bhinna-avayavāḥ sva-vāhanebhyaś ca bhraṣṭā abhavan. teṣāṃ kavacāni āyudhāni vāhanāni ca naṣṭāni. teṣāṃ svareṣu dīnatā āsīt. śatrubhiḥ parājitāḥ santaḥ te svābhimāninaḥ kauravā manasā bahu duḥkham anvabhavan. śibirāsthāḥ punaḥ mantram mantrayanti sma kauravāḥ. bhagna-daṃṣṭrā hata-viṣāḥ pādākrāntā iva uragāḥ.
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಕೌರವ ಸೈನಿಕರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು, ಅಂಗಾಂಗಗಳು ಛಿನ್ನಭಿನ್ನವಾಗಿ, ತಮ್ಮ ವಾಹನಗಳಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದರು. ಅವರ ಕವಚಗಳು, ಆಯುಧಗಳು, ವಾಹನಗಳು ನಾಶವಾಗಿದ್ದವು; ಅವರ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ದೀನತೆ ತುಂಬಿತ್ತು. ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಪರಾಜಿತರಾಗಿ, ಆ ಸ್ವಾಭಿಮಾನಿ ಕೌರವರು ಒಳಗೊಳಗೆ ತೀವ್ರ ದುಃಖ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಿಬಿರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಮಂತ್ರಣೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು—ದಂಷ್ಟ್ರೆಗಳು ಮುರಿದ, ವಿಷ ಹರಣವಾದ, ಪಾದದಡಿ ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how pride collapses under the consequences of one’s actions: defeat strips away external supports (armor, weapons, mounts) and exposes inner suffering. It also suggests an ethical warning—when power is lost, harmful intent may remain, but capacity is diminished, like serpents made harmless by broken fangs and drained venom.
After being beaten back in battle, the Kaurava troops return to their camp wounded and demoralized. There they resume secret deliberations, portrayed through a vivid simile: they are like trampled serpents whose fangs and venom have been neutralized—still agitated, but weakened and constrained.