Shloka 46
Yudhiṣṭhira–Droṇa Saṃgrāma
Engagement and Countermeasures
योगानां च परं धाम दृष्टं ब्रह्मविदां निधिम् । चराचरस्य स्रष्टारं प्रतिहर्तारमेव च,वे जगत्के आदि कारण, लोकस्रष्टा, अजन्मा, ईश्वर, अविनाशी, मनकी उत्पत्तिके प्रधान कारण, आकाश एवं वायुस्वरूप, तेजके आश्रय, जलकी सृष्टि करनेवाले, पृथ्वीके भी परम कारण, देवताओं, दानवों, यक्षों तथा मनुष्योंके भी प्रधान कारण, सम्पूर्ण योगोंके परम आश्रय, ब्रह्मवेत्ताओंकी प्रत्यक्ष निधि, चराचर जगत्की सृष्टि और संहार करनेवाले तथा इन्द्रके ऐश्वर्य आदि और सूर्यदेवके प्रताप आदि गुणोंको प्रकट करनेवाले परमात्मा थे। उनके क्रोधमें कालका निवास था। उस समय भगवान् श्रीकृष्णने मन, वाणी, बुद्धि और क्रियाओंद्वारा उनकी वन्दना की
sañjaya uvāca | yogānāṃ ca paraṃ dhāma dṛṣṭaṃ brahmavidāṃ nidhim | carācarasya sraṣṭāraṃ pratihartāram eva ca |
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನು ಯೋಗಗಳ ಪರಮ ಧಾಮವಾಗಿ, ಬ್ರಹ್ಮವಿದರಿಗೆ ಪ್ರತ്യക്ഷ ನಿಧಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು; ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಹರ್ತ (ಸಂಹಾರಕ) ಕೂಡ ಅವನೇ. ಅವನೇ ಜಗತ್ತಿನ ಆದಿಕಾರಣ, ಭೂತವಿಧಾತ, ಅಜ, ಈಶಾನ, ಅವ್ಯಯ; ಮನಸ್ಸಿನ ಪರಮ ಯೋನಿ, ಆಕಾಶ-ವಾಯುಸ್ವರೂಪ, ತೇಜಸ್ಸಿನ ಆಧಾರ, ಜಲಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಭೂಮಿಯೂ ಪರಮ ಕಾರಣ. ಅವನು ದೇವ-ದಾನವ-ಯಕ್ಷ-ಮಾನವರ ಪ್ರಥಮ ಕಾರಣ, ಸಮಸ್ತ ಯೋಗಗಳ ಪರಮ ಶರಣ, ಬ್ರಹ್ಮವಿದರಿಗೆ ಪ್ರತ്യക്ഷ ಧನ, ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿ-ಸಂಹಾರಕ, ಇಂದ್ರನ ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವವನು. ಅವನ ಕ್ರೋಧದಲ್ಲಿ ಕಾಲವೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆಗ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದನು.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames the supreme reality as both the source and the reabsorber of the entire moving–unmoving cosmos, the ultimate refuge of yoga and the direct ‘treasure’ of Brahman-knowers. Ethically, it implies that true dharma includes humility and worshipful restraint before cosmic power, even in the midst of violent conflict.
Sañjaya describes a formidable divine presence characterized as the creator and destroyer of the world, embodying the powers seen in gods like Indra and Sūrya, with Time dwelling in his wrath. In response, Śrī Kṛṣṇa offers reverence through mind, speech, intellect, and action.