Shloka 44
Yudhiṣṭhira–Droṇa Saṃgrāma
Engagement and Countermeasures
लोकादिं विश्वकर्माणमजमीशानमव्ययम् । मनस: परम॑ योनिं खं वायुं ज्योतिषां निधिम्,वे जगत्के आदि कारण, लोकस्रष्टा, अजन्मा, ईश्वर, अविनाशी, मनकी उत्पत्तिके प्रधान कारण, आकाश एवं वायुस्वरूप, तेजके आश्रय, जलकी सृष्टि करनेवाले, पृथ्वीके भी परम कारण, देवताओं, दानवों, यक्षों तथा मनुष्योंके भी प्रधान कारण, सम्पूर्ण योगोंके परम आश्रय, ब्रह्मवेत्ताओंकी प्रत्यक्ष निधि, चराचर जगत्की सृष्टि और संहार करनेवाले तथा इन्द्रके ऐश्वर्य आदि और सूर्यदेवके प्रताप आदि गुणोंको प्रकट करनेवाले परमात्मा थे। उनके क्रोधमें कालका निवास था। उस समय भगवान् श्रीकृष्णने मन, वाणी, बुद्धि और क्रियाओंद्वारा उनकी वन्दना की
sañjaya uvāca | lokādiṁ viśvakarmāṇam ajam īśānam avyayam | manasaḥ paramaṁ yoniṁ khaṁ vāyuṁ jyotiṣāṁ nidhim |
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನು ಲೋಕಗಳ ಆದಿಕಾರಣ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮ, ಅಜ, ಈಶಾನ, ಅವ್ಯಯ; ಮನಸ್ಸಿನ ಪರಮ ಯೋನಿ, ಆಕಾಶ-ವಾಯುಸ್ವರೂಪ, ಸಮಸ್ತ ಜ್ಯೋತಿಗಳ ನಿಧಿ-ಆಧಾರ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರಕ, ಇಂದ್ರನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂರ್ಯನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುವವನು. ಅವನ ಕ್ರೋಧದಲ್ಲಿ ಕಾಲವೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆಗ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದನು.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames the Supreme as the unborn, imperishable first cause—source of mind and the elements—whose power includes both creation and dissolution. Ethically, it places human conflict within a larger moral-cosmic order where Time and divine sovereignty exceed individual might, and it models reverent restraint: even in war, the highest response to overwhelming power is disciplined worship and inner alignment.
Sañjaya describes a terrifying, all-encompassing divine presence—identified with the Supreme cause and with Time dwelling in His wrath. In response to this awe-inspiring manifestation, Śrī Kṛṣṇa offers veneration through mind, speech, intellect, and action, indicating a deliberate, total act of devotion amid the violence of the battlefield context.