Adhyaya 49
Droṇa-parva Adhyāya 49: Yudhiṣṭhira’s Lament and Strategic Foreboding after Abhimanyu’s Fall
Upa-parva: Abhimanyu-vadha-anuśocana (Lament after Abhimanyu’s Fall)
Saṃjaya reports that after the rathayūthapa Saubhadra (Abhimanyu) is slain, the Pāṇḍavas sit down in distress around King Yudhiṣṭhira, mentally fixed on the loss. Yudhiṣṭhira laments the fallen hero’s prowess: Abhimanyu breached the compact Droṇa-led formation like a lion entering a herd, scattering seasoned archers and striking down key opponents before reaching death. The king then turns to the ethical burden of leadership, questioning how he will face Arjuna and Subhadrā, and implicitly acknowledging his role in allowing a young, comparatively inexperienced warrior to be placed at the forefront. He characterizes this as an error arising from desire and delusion—an inability to foresee the “precipice” hidden behind an attractive aim. The chapter closes by projecting consequences: Arjuna’s anger at the killing of his son will pose severe danger to the Dhārtarāṣṭra coalition, and Yudhiṣṭhira expresses that victory or sovereignty is joyless when weighed against the fall of such a valued hero.
Chapter Arc: अकेला घिरा हुआ सौभद्र अभिमन्यु—धनुष, रथ, खड्ग और चक्र से वंचित—फिर भी रणभूमि में सूर्य-चन्द्र-सम तेज से खड़ा है; पृथ्वीपति वीर उसकी दुर्धर्ष देह-दीप्ति को देखते रह जाते हैं। → शत्रु-समूह उसे चारों ओर से दबाता है; अभिमन्यु महागदा उठा कर अंतिम प्रतिरोध करता है। गदा की ज्वलन्त वज्र-सी उठान देखकर रथोपस्थ के योद्धा पीछे हटते हैं, फिर भी बहुजन मिलकर उसे थकाते, काटते, और अवसर खोजते हैं। → दुःशासनपुत्र क्रोध में गदा लेकर दौड़ता है—“तिष्ठ तिष्ठ”—और उठते हुए अभिमन्यु के मस्तक पर गदा-प्रहार करता है; परवीरहा सौभद्र भूमि पर गिर पड़ता है। → अभिमन्यु के पतन से कौरवों में परा प्रीति और पाण्डवों में तीव्र व्यथा फैलती है; एक वीर का अंत बहु-योद्धाओं के बीच होता है, और रण का नैतिक ताप और बढ़ जाता है। → पाण्डव-पक्ष की शोकाग्नि प्रतिशोध में कैसे बदलेगी—और किस पर सबसे पहले गिरेगी—यह अगले प्रसंग की ओर कथा को धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल ४१ ६ “लोक हैं।) न२्ंखय्य््लिििसस ह्य ४ «आर एकोनपज्चाशत्तमो<ड्ध्याय: अभिमन्युका कालिकेय
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ವಿಷ್ಣುವಿನ (ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ) ಸಹೋದರಿ ಸುಭದ್ರೆಯನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸುವವನು, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಂತೆ ಚಕ್ರಾಯುಧದಿಂದ ಭೂಷಿತನಾದ ಆ ಅತಿರಥಿ ವೀರ ಅಭಿಮನ್ಯು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಜನಾರ್ದನನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು।
Verse 2
मारुतोद्धूतकेशान्तमुद्यतारिवरायुधम् । वपु: समीक्ष्य पृथ्वीशा दुःसमीक्ष्यं सुरैरपि
ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲುಗಿದ ಕೇಶಾಂತಗಳೂ, ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳೂಳ್ಳ ಆ ರಾಜಯೋಧನ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಭೂಪತಿಗಳು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ನೋಡುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುವಷ್ಟು ಭೀಕರ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಕಂಡರು।
Verse 3
महारथस्तत: कार्ष्णि: संजग्राह महागदाम्
ಆಮೇಲೆ ಮಹಾರಥನಾದ ಕಾರ್ಷ್ಣಿ ಅಭಿಮನ್ಯು ಮಹಾಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಶತ್ರುಗಳು ಅವನನ್ನು ಧನುಸ್ಸು, ರಥ, ಖಡ್ಗ ಮತ್ತು ಚಕ್ರದಿಂದ ವಂಚಿಸಿದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಗದಾಪಾಣಿಯಾಗಿ ಮಹಾಬಾಹು ಅಭಿಮನ್ಯು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ ಮೇಲೆ ನೇರವಾಗಿ ಧಾವಿಸಿದನು.
Verse 4
विधनुःस्यन्दनासिस्तैर्विचक्रश्चारिभि: कृत: । अभिमन्युर्गदापाणिर श्वृत्थामानमार्दयत्
ಅವರು ಅವನನ್ನು ಧನುಸ್ಸು, ರಥ, ಖಡ್ಗ ಮತ್ತು ಚಕ್ರದಿಂದ ವಂಚಿಸಿದರು; ಆಗ ಗದಾಪಾಣಿಯಾದ ಅಭಿಮನ್ಯು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಮರ್ಧಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Verse 5
स गदामुद्यतां दृष्टवा ज्वलन्तीमशनीमिव । अपाक्रामद् रथोपस्थाद् विक्रमांस्त्रीन् नरर्षभ:,प्रजजलित वज़्के समान उस गदाको ऊपर उठी हुई देख नरश्रेष्ठ अश्वत्थामा अपने रथकी बैठकसे तीन पग पीछे हट गया
ಎತ್ತಿಹಿಡಿದ ಆ ಗದೆಯನ್ನು ಜ್ವಲಿಸುವ ವಜ್ರದಂತೆ ಕಂಡು, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ತನ್ನ ರಥಾಸನದಿಂದ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಹಿಂದೆ ಸರಿದನು.
Verse 6
तस्याश्वान् गदया हत्वा तथोभौ पार्ष्णिसारथी । शराचिताड्: सौभद्र: श्वाविद्वत् समदृश्यत
ಅವನು ಗದೆಯಿಂದ ಅವನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದು, ಹಾಗೆಯೇ ಇಬ್ಬರು ಪಾರ್ಶ್ವರಕ್ಷಕರನ್ನೂ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸಿದನು; ಆಗ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅಂಗಗಳಿರುವ ಸुभದ್ರಾಪುತ್ರ ಸೌಭದ್ರನು ಮುಳ್ಳುಹಂದಿಯಂತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು.
Verse 7
ततः सुबलदायादं कालिकेयमपोथयत् | जघान चास्यानुचरान् गान्धारान् सप्तसप्ततिम्,तदनन्तर उसने सुबलपुत्र कालिकेयको मार गिराया और उसके पीछे चलनेवाले सतहत्तर गान्धारोंका भी संहार कर डाला
ಆಗ ಅವನು ಸುಬಲನ ವಂಶಜನಾದ ಕಾಲಿಕೇಯನನ್ನು ಹೊಡೆದು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿಸಿದನು; ನಂತರ ಅವನ ಅನುಚರರಾದ ಗಾಂಧಾರರ ಎಪ್ಪತ್ತೇಳು ಯೋಧರನ್ನೂ ವಧಿಸಿದನು.
Verse 8
पुनश्चैव वसातीयाज्जघान रथिनो दश । केकयानां रथान् सप्त हत्वा च दश कुञ्जरान्
ಮತ್ತೆ ವಸಾತೀಯ ವಂಶಜನಾದ ಆ ವೀರನು ಹತ್ತು ರಥಿಗಳನ್ನು ವಧಿಸಿದನು. ಕೇಕಯರ ಏಳು ರಥಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ, ಹತ್ತು ಆನೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಂದನು.
Verse 9
दौ:शासनिरथं साश्वं गदया समपोथयत् । इसके बाद दस वसातीय रथियोंको मार डाला। केकयोंके सात रथों और दस हाथियोंको मारकर दुःशासनकुमारके घोड़ोंसहित रथको भी गदाके आघातसे चूर-चूर कर डाला ।।
ನಂತರ ಅವನು ಗದೆಯ ಆಘಾತದಿಂದ ದುಃಶಾಸನನ ಪುತ್ರನ ರಥವನ್ನು ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆ ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟನು. ಆಗ ದುಃಶಾಸನನ ಪುತ್ರನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದು—ಓ ಪ್ರಿಯನೇ—ಗದೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಪ್ರತಿಹಿಂಸೆಗೆ ಸಿದ್ಧನಾದನು.
Verse 10
तावुद्यतगदौ वीरावन्योन्यवधकाड्क्षिणौ
ಗದೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರು, ಪರಸ್ಪರರ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಹಾರಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತರು.
Verse 11
भ्रातृव्यौ सम्प्रजह्वाते पुरेव ऋयम्बकान्धकौ । वे दोनों वीर एक-दूसरेके शत्रु थे। अतः गदा हाथमें लेकर एक-दूसरेका वध करनेकी इच्छासे परस्पर प्रहार करने लगे। ठीक उसी तरह, जैसे पूर्वकालमें भगवान् शंकर और अन्धकासुर परस्पर गदाका आघात करते थे ।।
ಆ ಇಬ್ಬರು ಬಂಧು-ಶತ್ರುಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಎದುರುಬಿದ್ದು ಹೋರಾಡಿದರು; ಅದು ಪುರಾತನಕಾಲದಲ್ಲಿ ತ್ರ್ಯಂಬಕ (ಶಿವ) ಮತ್ತು ಅಂಧಕನಂತೆ. ಗದೆಗಳ ಭಾರವಾದ ಮುಂಭಾಗಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊಡೆದು, ಅವರು ಇಬ್ಬರೂ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದುಹೋದರು.
Verse 12
इन्द्रध्वजाविवोत्सृष्टी रणमध्ये परंतपौ । शत्रुओंको संताप देनेवाले वे दोनों वीर रणक्षेत्रमें गदाके अग्रभागसे एक-दूसरेको चोट पहुँचाकर नीचे गिराये हुए दो इन्द्र-ध्वजोंके समान पृथ्वीपर गिर पड़े ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಣಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಸಂತಾಪ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಆ ಇಬ್ಬರು ಪರಂತಪ ವೀರರು ಗದೆಯ ಅಗ್ರಭಾಗದಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಹರಿಸಿ, ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎರಡು ಇಂದ್ರಧ್ವಜಗಳಂತೆ ಭೂಮಿಗೆ ಕುಸಿದರು. ಅನಂತರ ಕುರುಗಳ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸಬೇಕೆಂದು ದುಃಶಾಸನಿ ರಥದಿಂದ ಎದ್ದು ಮುಂದಾದನು.
Verse 13
गदावेगेन महता व्यायामेन च मोहित:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಗದಾಪ್ರಹಾರಗಳ ಮಹಾವೇಗದಿಂದಲೂ ನಿರಂತರ ಶ್ರಮದಿಂದಲೂ ಮರುಳಾದ ಶತ್ರುವೀರವಿನಾಶಕ ಅಭಿಮನ್ಯು ಅಚೇತನನಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದನು. ರಾಜನೇ, ಹೀಗೆ ಆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯೋಧರು ಸೇರಿ ಒಂಟಿಯಾದ ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ಕೊಂದರು.
Verse 14
विचेता न्न्यपतद् भूमौ सौभद्र: परवीरहा । एवं विनिहतो राजन्नेको बहुभिराहवे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಸೌಭದ್ರನಾದ ಪರವೀರಹಾ ಅಭಿಮನ್ಯು ಪ್ರಹಾರಗಳ ವೇಗ ಮತ್ತು ಶ್ರಮದಿಂದ ಮೂರ್ತ್ಛಿತನಾಗಿ ಅಚೇತನನಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದನು. ರಾಜನೇ, ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಸೇರಿ ಆ ಒಂಟಿ ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದರು.
Verse 15
क्षोभयित्वा चमूं सर्वां नलिनीमिव कुञ्जर: । अशोभत हतो वीरो व्याधैर्वनगजो यथा
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಕಮಲಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸರೋವರವನ್ನು ಆನೆ ಕಲಕುವಂತೆ, ಸಮಸ್ತ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕ್ಷೋಭಗೊಳಿಸಿ, ಹತನಾದರೂ ಆ ವೀರ ಅಭಿಮನ್ಯು ಅಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಶೋಭಿಸಿದನು—ಬೇಟೆಗಾರರಿಂದ ಬಿದ್ದ ಕಾಡಾನೆ ಯಂತೆ.
Verse 16
त॑ं तथा पतितं शूरं तावका: पर्यवारयन् । दावं दग्ध्वा यथा शान्तं पावकं शिशिरात्यये
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ರೀತಿಯಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಆ ಶೂರ ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ನಿನ್ನ ಸೈನಿಕರು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಸಮಸ್ತ ಸೇನೆಯನ್ನು ದಹಿಸಿ, ಬೇಸಿಗದಲ್ಲಿ ಕಾಡನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಕೊನೆಗೆ ಶಾಂತವಾದ ದಾವಾಗ್ನಿಯಂತೆ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರಮುಖನಾದ ಅಭಿಮನ್ಯು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದನು. ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ನಿನ್ನ ಮಹಾರಥರು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಮರುಮರು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು.
Verse 17
विमृद्य नगशृज्भजाणि संनिवृत्तमिवानिलम् । अस्तंगतमिवादित्यं तप्त्वा भारतवाहिनीम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಭಾರತರ ವೀರರನ್ನು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿ ಮಾಡಿ ಅವನು ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ಬಿದ್ದನು—ಮರಗಳ ಶಿಖರ-ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಮುರಿದುಬಿಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಗಾಳಿ ಶಾಂತವಾಗುವಂತೆ; ಲೋಕವನ್ನು ದಹಿಸಿ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಂಗತನಾಗುವಂತೆ. ಹೀಗೆ ಸಮಸ್ತ ಕೌರವಸೈನ್ಯವನ್ನು ತಾಪಗೊಳಿಸಿ ಅಭಿಮನ್ಯು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದನು; ನಿಮ್ಮ ಸೈನಿಕರು ಅವನನ್ನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದರು. ಅವನ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡ ನಿಮ್ಮ ಮಹಾರಥರು ಪರಮ ಹರ್ಷದಿಂದ ಪುನಃ ಪುನಃ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು.
Verse 18
उपप्लुतं यथा सोम॑ संशुष्कमिव सागरम् | पूर्णचन्द्रा भवदनं काकपक्षवृताक्षिकम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಗ್ರಹಣ ಬಿದ್ದಂತೆಯೂ, ಸಾಗರ ಒಣಗಿದಂತೆಯೂ—ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರಸಮಾನ ಮುಖವಿರುವ ಅಭಿಮನ್ಯು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದನು; ಕಾಕಪಕ್ಷದಂತೆ ದಟ್ಟವಾದ ಕೂದಲು ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿತ್ತು. ಅವನನ್ನು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದು ಕೌರವ ಯೋಧರು ಪುನಃ ಪುನಃ ವಿಜಯೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದರು—ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಡನ್ನು ದಹಿಸಿ ಬೆಂಕಿ ಶಾಂತವಾದಂತೆ, ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಮುರಿದು ಗಾಳಿ ಶಾಂತವಾದಂತೆ, ಲೋಕವನ್ನು ತಪಿಸಿ ಸೂರ್ಯ ಅಸ್ತಂಗತನಾದಂತೆ.
Verse 19
त॑ भूमौ पतितं दृष्टवा तावकास्ते महारथा: । मुदा परमया युक्ताश्रुक्रुशु: सिंहवन्मुहु:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಅವನನ್ನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ನಿಮ್ಮ ಮಹಾರಥರು ಪರಮ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿದರು.
Verse 20
आसीत् परमको हर्षस्तावकानां विशाम्पते । इतरेषां तु वीराणां नेत्रेभ्य: प्रापतज्जलम्,प्रजानाथ! आपके पुत्रोंको तो बड़ा हर्ष हुआ; परंतु पाण्डववीरोंके नेत्रोंसे आँसू बहने लगा
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ವಿಶಾಂಪತೇ, ಪ್ರಜಾನಾಥ! ನಿಮ್ಮ ಪಾಳಯದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಹರ್ಷ ಉಂಟಾಯಿತು; ಆದರೆ ಇತರ ವೀರರ—ಪಾಂಡವರ—ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಯತೊಡಗಿತು.
Verse 21
अन्तरिक्षे च भूतानि प्राक्रोशन्त विशाम्पते । दृष्टवा निपतितं वीरं च्युतं चन्द्रमिवाम्बरात्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ವಿಶಾಂಪತೇ! ಆಕಾಶದಿಂದ ಜಾರಿ ಬಿದ್ದ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಆ ವೀರನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದ ಭೂತಗಣಗಳು ಉಚ್ಚಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಂದಿಸಿತು.
Verse 22
द्रोणकर्णमुखै: षड्भिर्धार्तराष्ट्रमहारथै: । एको<यं निहतः शेते नैष धर्मो मतो हि न:
ದ್ರೋಣ, ಕರ್ಣ ಮೊದಲಾದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಪಕ್ಷದ ಆರು ಮಹಾರಥಿಗಳು ಸೇರಿ ಈ ಒಂಟಿ, ಅಸಹಾಯಕ ಬಾಲಕನನ್ನು ಹತಮಾಡಿದ್ದಾರೆ; ಅವನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟು ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಧರ್ಮವಲ್ಲ.
Verse 23
तस्मिन् विनिहते वीरे बह्नशो भत मेदिनी । द्यौर्यथा पूर्णचन्द्रेण नक्षत्रणणमालिनी,वीर अभिमन्युके मारे जानेपर वह रणभूमि पूर्ण चन्द्रमासे युक्त तथा नक्षत्रमालाओंसे अलंकृत आकाशकी भाँति बड़ी शोभा पा रही थी
ಆ ವೀರನು ಹತನಾದಾಗ ರಣಭೂಮಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತು—ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಿಂದ ದೀಪ್ತವಾಗಿರುವ, ನಕ್ಷತ್ರಗುಚ್ಛಗಳ ಮಾಲೆಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆಕಾಶದಂತೆ.
Verse 24
रुक्मपुड्खैश्न सम्पूर्णा रुधिरौघपरिप्लुता । उत्तमान्जैश्व शूराणां भ्राजमानै: सकुण्डलै:
ಅಲ್ಲಿನ ನೆಲವು ಚಿನ್ನದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿರುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ತುಂಬಿ, ರಕ್ತದ ಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಮುಳುಗಿತ್ತು. ಕಿವಿಯೋಲೆಗಳಿಂದ ಮಿನುಗುವ ಶೂರರ ಕತ್ತರಿಸಿದ ತಲೆಗಳು ಚದುರಿದ್ದರಿಂದ ಅದು ಭೀಕರವಾಗಿದ್ದರೂ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕಿರಣದಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 25
विचिन्रैश्व॒ परिस्तोभै: पताकाभिश्न संवृता । चामरैश्न कुथाभिश्र प्रविद्धैश्नाम्बरोत्तमै:
ರಣಭೂಮಿ ವಿಚಿತ್ರ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು—ಧ್ವಜಪತಾಕೆಗಳು, ಚಾಮರಗಳು, ಆನೆಗಳ ಹೊದಿಕೆಗಳು, ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎಸೆದ ಉತ್ತಮ ವಸ್ತ್ರಗಳು.
Verse 26
तच्चक्रं भृशमुद्विग्ना: संचिच्छिदुरनेकधा । हवा उसके केशान्तभागको हिला रही थी। उसने अपने हाथमें चक्रनामक उत्तम आयुध उठा रखा था। उस समय उसके शरीर और उस चक्रको--जिसकी ओर दृष्टिपात करना देवताओंके लिये भी अत्यन्त कठिन था--देखकर समस्त भूपालगण अत्यन्त उद्विग्न हो उठे और उन सबने मिलकर उस चक्रके टुकड़े-टुकड़े कर दिये
ಆ ಚಕ್ರವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜರು ಬಹಳ ಆತಂಕಗೊಂಡು, ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಅದನ್ನು ಅನೇಕ ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಚೂರುಚೂರಾಗಿಸಿದರು. ಹಾಗೆಯೇ ರಣಭೂಮಿ ಕುದುರೆ, ಮನುಷ್ಯ, ಆನೆಗಳ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಆಭರಣಗಳಿಂದಲೂ, ಚರ್ಮ ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಬಂದ ಹಾವುಗಳಂತೆ ಮಿನುಗುವ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 27
चापैश्न विविधैश्छिन्नै: शक््त्यृष्टिप्रासकम्पनै: । विविधैश्वायुधैश्वान्यै: संवृता भूरशो भत
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಅನೇಕ ವಿಧವಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಧನುಸ್ಸುಗಳು, ಶಕ್ತಿ, ಋಷ್ಟಿ, ಪ್ರಾಸ, ಕಂಪನ ಮತ್ತು ಇತರ ನಾನಾವಿಧ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಅಪಾರತೆಯಲ್ಲೇ ರಣಭೂಮಿಯ ಭಯಾನಕ ವೈಭವವಿತ್ತು—ಯುದ್ಧದ ವ್ಯರ್ಥತೆಯ ಚಿತ್ರ; ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯದ ಅಂತ್ಯ ಸೌಹಾರ್ದದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ, ಮುರಿದ ಹಿಂಸಾ ಉಪಕರಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಭೂದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ.
Verse 28
वाजिभिश्षापि निर्जीवै: श्वसद्धि: शोणितो क्षितै: । सारोहैरविषमा भूमि: सौभद्रेण निपातितैः
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಸೌಭದ್ರ (ಅಭಿಮನ್ಯು)ನಿಂದ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟ ಕುದುರೆಗಳು—ಕೆಲವು ನಿರ್ಜೀವ, ಕೆಲವು ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ನೆನೆದು ಇನ್ನೂ ಉಸಿರಾಡುತ್ತಾ—ಮತ್ತು ಬಿದ್ದ ಸವಾರರಿಂದ ಆ ಭೂಮಿ ಅಸಮವಾಗಿ, ದಾಟಲು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿ ಬದಲಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಶ್ಯ ಯುದ್ಧದ ಕಠೋರ ಬೆಲೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ—ರಣದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಶೌರ್ಯವು ನೋವು ಹಾಗೂ ಹಿಂಸೆಯ ನೈತಿಕ ಭಾರದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಲಾಗದು.
Verse 29
साड्कुशै: समहामात्रै: सवर्मायुधकेतुभि: । पर्वतैरिव विध्वस्तैर्विशिखैर्मथितैर्गजै:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಅಂಕುಶಗಳು, ಮಹಾಮಾತ್ರರು (ಮಹಾವತರು), ಕವಚ, ಆಯುಧ ಮತ್ತು ಧ್ವಜಗಳೊಡನೆ ಇದ್ದ ಆ ಮಹಾಗಜಗಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭೇದಿತವಾಗಿ, ಮಥಿತವಾಗಿ, ಧ್ವಸ್ತ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದವು. ಬಿದ್ದ ಯುದ್ಧಹಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಧ್ವಂಸದ ಅವಶೇಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ರಣಭೂಮಿ ಭಯಾನಕವಾಯಿತು—ಭೀತರ ಹೃದಯದಲ್ಲೂ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತೆ, ಹಿಂಸೆಯ ಬಿರುಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಲ-ಪದವಿಯ ಭೇದವೂ ಕರಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುವಂತೆ.
Verse 30
पृथिव्यामनुकीर्णैश्न व्यश्वसारथियोधिभि: । हृदैरिव प्रक्षुभितैर्हतनागै रथोत्तमै:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥಗಳು ಮತ್ತು ಹತನಾದ ಗಜಗಳು ಚದುರಿಕೊಂಡಿದ್ದವು; ಕುದುರೆ, ಸಾರಥಿ, ಯೋಧರಿಲ್ಲದ ಆ ರಥಗಳು ಮಥಿತ ಸರೋವರಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಂಕುಶ, ಕವಚ, ಆಯುಧ, ಧ್ವಜಗಳೊಡನೆ ಬಿದ್ದ ಮಹಾಗಜಗಳು ಧ್ವಸ್ತ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ; ಪಾದಾತಿ ಸಮೂಹಗಳೂ ಹತರಾದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಭೂಮಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಾನಕವಾಗಿ, ಭೀತರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತೆ—ಯುದ್ಧದ ನೈತಿಕ ಬೆಲೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿತು.
Verse 31
पदातिसंघैश्न हतैर्विविधायुध भूषणै: । भीरूणां त्रासजननी घोररूपाभवन्मही
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ವಿವಿಧ ಆಯುಧಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿ ಹತರಾದ ಪಾದಾತಿ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಆ ಭೂಮಿ ಘೋರರೂಪವಾಯಿತು; ಭೀತರಿಗೆ ಅದು ಭಯಜನಕವಾಯಿತು. ಮುರಿದ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಬಿದ್ದ ದೇಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ರಣಭೂಮಿ, ‘ಕ್ರೋಧ ಆಳುವಾಗ ಭೂಮಿಯೇ ಭಯ, ವಿನಾಶ ಮತ್ತು ಸಂಯಮಭಂಗದ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುವಂತಿತ್ತು.
Verse 32
तं॑ दृष्टवा पतितं भूमौ चन्द्रार्कसदृशद्युतिम् तावकानां परा प्रीति: पाण्डूनां चाभवद् व्यथा
ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಅಭಿಮನ್ಯು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ನಿಮ್ಮ ಪಾಳಯಕ್ಕೆ ಮಹಾ ಹರ್ಷ ಉಂಟಾಯಿತು; ಪಾಂಡವರ ಅಂತರಾತ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ತೀವ್ರ ವ್ಯಥೆ ಎದ್ದಿತು.
Verse 33
अभिमन्यौ हते राजन् शिशुके<प्राप्तयौवने । सम्प्राद्रवच्चमू: सर्वा धर्मराजस्य पश्यत:
ರಾಜನೇ! ಇನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಯೌವನವನ್ನು ತಲುಪಿರದ ಆ ಬಾಲಕ ಅಭಿಮನ್ಯು ಹತನಾದಾಗ, ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಸೇನೆ ಸಾಲು ಮುರಿದು ಓಡಿಹೋಯಿತು.
Verse 34
दीर्यमाणं बल॑ दृष्टवा सौभद्रे विनिपातिते । अजातशशत्रुस्तान् वीरानिदं वचनमब्रवीत्,सुभद्राकुमारके धराशायी होनेपर अपनी सेनामें भगदड़ पड़ी देख अजातशत्रु युधिष्ठिरने अपने पक्षके उन वीरोंसे यह वचन कहा--
ಸೌಭದ್ರನು (ಸುಭದ್ರಾಕುಮಾರ) ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿದಾಗ ಸೇನೆ ಚಿದ್ರವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ಅಜಾತಶತ್ರು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ತನ್ನ ಪಾಳಯದ ಆ ವೀರರಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
Verse 35
स्वर्गमेष गत: शूरो यो हतो न पराड्मुख: । संस्तम्भयत मा भैष्ट विजेष्यामो रणे रिपून्
“ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನು ತೋರದೆ ಹತನಾದ ಈ ಶೂರನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ. ನೀವು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಸ್ಥಿರರಾಗಿ; ಭಯಪಡಬೇಡಿ. ನಾವು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಪ್ಪದೇ ಜಯಿಸುವೆವು.”
Verse 36
इत्येवं स महातेजा दु:खितेभ्यो महाद्युति: । धर्मराजो युधां श्रेष्ठो ब्रवन् दुः:खमपानुदत्
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಮಹಾದ್ಯುತಿಯುಳ್ಳ ಹಾಗೂ ಯೋಧರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದುಃಖಿತರಾದ ತನ್ನ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಮಾತಾಡಿ ಅವರ ಶೋಕವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿದನು.
Verse 37
युद्धे ह्ाशीविषाकारान् राजपुत्रान् रणे रिपून् | पूर्व निहत्य संग्रामे पश्चादार्जुनिर भ्ययात्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದಂತೆ ಭೀಕರರಾದ ಶತ್ರು ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಸಂಹರಿಸಿ, ನಂತರ ಅರ್ಜುನಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು।
Verse 38
हत्वा दश सहस्राणि कौसल्यं च महारथम् । कृष्णार्जुनसम: कार्ष्णि: शक्रलोकं गतो ध्रुवम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ರಥಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಕೋಸಲರಾಜನಾದ ಆ ಮಹಾರಥಿಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಕಾರ್ಷ್ಣಿ ಅಭಿಮನ್ಯು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಶಕ್ರಲೋಕಕ್ಕೆ (ಇಂದ್ರಲೋಕಕ್ಕೆ) ತೆರಳಿದನು।
Verse 39
रथाश्वनरमातड़ान् विनिहत्य सहख्रश: । अवितृप्त: स संग्रामादशोच्य: पुण्यकर्मकृत् । गत: पुण्यकृतां लोकान् शाश्चतान् पुण्यनिर्जितान्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಥಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಪಾದಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಆನೆಗಳನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಹರಿಸಿದರೂ ಅವನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗಲಿಲ್ಲ। ಪುಣ್ಯಕರ್ಮ ಮಾಡಿದವನು ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಶೋಕಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ; ಪುಣ್ಯವಂತರ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಜಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶಾಶ್ವತ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಅವನು ತೆರಳಿದನು।
Verse 48
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमनन््युवधपर्वमें आभिमन्युको रथह्दीन करनेसे सम्बन्ध रखनेवाला अड़्तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ದ್ರೋಣಪರ್ವದ ಒಳಗಿನ ಅಭಿಮನ್ಯುವಧಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ಅಭಿಮನ್ಯುವನ್ನು ರಥಹೀನನಾಗಿಸುವ ಘಟನೆಯ ಕುರಿತು ಇರುವ ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Verse 49
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युवधे एकोनपज्चाशत्तमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें अभिमनन््युवधविषयक उनचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ದ್ರೋಣಪರ್ವದ ಒಳಗಿನ ಅಭಿಮನ್ಯುವಧಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ಅಭಿಮನ್ಯುವಧ ವಿಷಯಕ ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Verse 93
अभिदुद्राव सौभद्रं तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत् | आर्य! इससे दुःशासनपुत्र कुपित हो गदा हाथमें लेकर अभिमन्युकी ओर दौड़ा और इस प्रकार बोला--“अरे! खड़ा रह, खड़ा रह”
ಆರ್ಯ! ಇದರಿಂದ ದುಃಶಾಸನಪುತ್ರನು ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿದು ಗದೆಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಸೌಭದ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿ, “ನಿಲ್ಲು! ನಿಲ್ಲು!” ಎಂದು ಗರ್ಜಿಸಿದನು.
Verse 123
उत्तिष्ठमानं सौभद्रं गदया मूर्थ््यताडयत् । तत्पश्चात् कुरुकुलकी कीर्ति बढ़ानेवाले दुःशासनपुत्रने पहले उठकर उठते हुए सुभद्राकुमारके मस्तकपर गदाका प्रहार किया
ಆರ್ಯ! ಎದ್ದೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಸೌಭದ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಗದೆಯಿಂದ ಹೊಡೆತ ಬಿದ್ದಿತು. ಅನಂತರ ಕುರುಕುಲದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕೆಂಬ ಆಶಯದಿಂದ ದುಃಶಾಸನಪುತ್ರನು ಮೊದಲು ತಾನೇ ಎದ್ದು ನಿಂತು, ಸुभದ್ರಾಕುಮಾರನು ಇನ್ನೂ ಎದ್ದೇಳುತ್ತಿರಲಿಕ್ಕೆ ಅವನ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಗದಾಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದನು.
Frequently Asked Questions
The dilemma is leadership culpability: whether it was ethically defensible to rely on a young, less war-seasoned hero for a high-risk breach of a dense formation, and how responsibility is apportioned when strategic necessity results in irreversible loss.
The chapter frames grief as a mode of ethical audit: desire for success can obscure foreseeable risks, and prudent governance requires recognizing how delusion (moha) and craving for outcomes can distort judgment and generate avoidable harm.
No formal phalaśruti appears here; instead, the meta-level function is prognostic—linking the event to future consequence by forecasting Arjuna’s retaliatory resolve and the destabilization it brings to the broader political-military order.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.