Adhyaya 3
भीष्मपातने कर्णविलापः | Karṇa’s Lament upon Seeing Bhīṣma Fallen
Upa-parva: Bhīṣma-śayana (Episode of Bhīṣma on the Arrow-bed)
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Bhīṣma lies on a śara-talpa (arrow-bed), his immense vitality seemingly “dried” like an ocean under great winds. A sequence of similes elevates the event to cosmic scale: a mountain felled, a sun fallen from the sky, Indra’s unimaginable defeat by Vṛtra—each image indexing both the elder’s stature and the army’s shock. Karṇa descends from his chariot, eyes blurred with tears, offers respectful salutation, and identifies himself, requesting Bhīṣma to look upon him with auspicious, steady speech and gaze. He then interprets Bhīṣma’s fall as a crisis of moral order and a collapse of Kuru security, stating that no other protector equals Bhīṣma in counsel, treasury matters, formations, and weapon-policy. Karṇa forecasts that from this day the Pāṇḍavas, especially Arjuna (Gāṇḍīva) aided by Kṛṣṇa, will terrify armies like fire with wind, making the campaign’s strategic environment drastically more hazardous. The chapter ends with Karṇa preparing, under instruction, to confront Arjuna—accepting either victory or death.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को युद्धभूमि का दृश्य सुनाते हैं—अमित-तेजस्वी भीष्म शर-शय्या पर पड़े हैं, मानो प्रलय-वायु से सोख लिया गया समुद्र; उनके पतन से कौरव-आशा का आधार डगमगा गया है। → भीष्म के अभाव में कौरव-पक्ष की ढाल टूटती दिखती है; संजय रूपकों की बाढ़ में अर्जुन की प्रचण्डता उभारते हैं—बाण-समूह यमुना-प्रवाह की तरह फैलते हैं, और अग्नि-वायु की संयुक्त गति की भाँति वन (सेना) को मार्ग-मार्ग से भस्म करते हैं। साथ ही यह प्रश्न तीखा होता जाता है कि अर्जुन का सामना कौन कर सकता है। → संजय निर्णायक स्वर में कहते हैं—‘आपके सिवा दूसरा कौन राजा अर्जुन से युद्ध कर सकता है?’ गाण्डीव की टंकार और पांचजन्य की गर्जना से समस्त कौरव-सेनाओं में त्रास फैलने का चित्र चरम पर पहुँचता है; अर्जुन के बाण धार्तराष्ट्रों को चीरते हुए अग्नि-लपटों की तरह सब ओर फैलते हैं। → अध्याय का निष्कर्ष भय और अनिवार्यता में टिकता है—कौरव-सेना अर्जुन की ध्वनि, वेग और प्रहार सहने में असमर्थ दिखती है; भीष्म-युग के अंत के बाद अब युद्ध का भार नए नेतृत्व और नए प्रतिरोध पर आ पड़ा है। → भीष्म के पतन के बाद कौरव-पक्ष में कौन-सा वीर/नेता अर्जुन के सम्मुख टिकेगा, और युद्ध की बागडोर किसके हाथ में जाएगी?
Shlokas
Verse 2
संजय कहते हैं--महाराज! अमित तेजस्वी महात्मा भीष्म बाण-शय्यापर सो रहे थे। उस समय वे प्रलयकालीन महावायुसमूहसे सोख लिये गये समुद्रके समान जान पड़ते थे ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾರಾಜ! ಅಪಾರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮಹಾತ್ಮ ಭೀಷ್ಮನು ಬಾಣಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಶಯನಿಸಿದ್ದನು. ಆ ವೇಳೆಗೆ ಅವನು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಮಹಾವಾಯುಗಳು ಶೋಷಿಸಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು. ಪಿತಾಮಹನೂ ಗುರುವಾಗಿಯೂ, ಸಮಸ್ತ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥನಾದ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ಭೀಷ್ಮನನ್ನು ಸವ್ಯಸಾಚಿ ಅರ್ಜುನನು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪಾತಿತ ಮಾಡಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರರ ವಿಜಯಾಶೆ ಕುಸಿದಿತು. ತಮ್ಮ ಕಲ್ಯಾಣದ ಆಶೆಯೂ ಕೈಬಿಟ್ಟಿತು; ಅವರ ರಕ್ಷಾಕವಚಗಳು ಚಿಂದಿಚಿಂದಿಯಾಗಿ ತೋಚಿದವು. ಅತಳ, ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ತಳ ಹುಡುಕುವವರಂತೆ ಇದ್ದ ಕೌರವರಿಗೆ ಭೀಷ್ಮನು ದ್ವೀಪದಂತೆ ಆಶ್ರಯ—ಆದರೆ ಪಾರ್ಥನು ಅವನನ್ನು ಶರಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ರಾಶಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದನು.
Verse 3
जयाशा तव पुत्राणां सम्भग्ना शर्म वर्म च । अपाराणामिव द्वीपमगाधे गाधमिच्छताम्
ನಿಮ್ಮ ಪುತ್ರರ ವಿಜಯಾಶೆ ಭಂಗವಾಯಿತು; ಅವರ ಆಶ್ರಯಭಾವವೂ ರಕ್ಷಾಕವಚವೂ ಸಹ. ದಾಟಲಾಗದೆ ಅತಳದಲ್ಲಿ ಆಧಾರ ಹುಡುಕುವವರಿಗೆ ಭೀಷ್ಮನು ದ್ವೀಪದಂತೆ ಆಶ್ರಯ—ಆದರೆ ಪಾರ್ಥನು ಅವನನ್ನೂ ಪಾತಿತ ಮಾಡಿದನು.
Verse 4
स्रोतसा यामुनेनेव शरौघेण परिप्लुतम् । महेन्द्रेणेव मैनाकमसहां भुवि पातितम्
ಅದು ಬಾಣಗಳ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ತುಂಬಿ ಹರಿದಿತ್ತು—ಯಮುನಾ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ. ಅದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಮಹೇಂದ್ರನು (ಇಂದ್ರನು) ಸಹಿಸಲಾಗದ ಮೈನಾಕ ಪರ್ವತವನ್ನು ಭೂಮಿಗೆ ಎಸೆದಂತೆ ತೋಚಿತು.
Verse 5
नभश्च्युतमिवादित्यं पतितं धरणीतले । शतक्रतुमिवाचिन्त्यं पुरा वृत्रेण निर्जितम्
ಅವನು ಆಕಾಶದಿಂದ ಜಾರಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಪುರಾತನಕಾಲದಲ್ಲಿ ವೃತ್ರನಿಂದ ಜಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಚಿಂತ್ಯ ಶತಕ್ರತು ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು—ಮಹಿಮೆಯ ಅವನತಿ ಯುದ್ಧವಿನಾಶದ ನಡುವೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಘಾತ ತಂದಿತು।
Verse 6
मोहन सर्वसैन्यस्य युधि भीष्मस्य पातनम् । ककुदं सर्वसैन्यानां लक्ष्म सर्वधनुष्मताम्
ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮನ ಪತನವು ಸಮಸ್ತ ಸೇನೆಯನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಿತು; ಅವನು ಎಲ್ಲ ಸೇನೆಗಳ ಕಕುಡ (ಶಿಖರ) ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಧನುರ್ಧರರ ಲಕ್ಷ್ಮಿ (ಗೌರವ-ಶೋಭೆ) ಆಗಿದ್ದನು—ಅವನ ಪತನ ಕೇವಲ ತಂತ್ರದ ಹಿನ್ನಡೆ ಅಲ್ಲ, ಯುದ್ಧಕ್ರಮದ ನೈತಿಕ-ಮಾನಸಿಕ ಭಂಗ.
Verse 7
धनंजयशरैरव्याप्तं पितरं ते महाव्रतम् । तं॑ वीरशयने वीरं शयान पुरुषर्षभम्
ನಿನ್ನ ತಂದೆ, ಮಹಾವ್ರತಧಾರಿ, ಧನಂಜಯನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಅಚಲವಾಗಿದ್ದನು; ಆ ವೀರ—ಪುರುಷರ್ಷಭ—ವೀರಶಯನದಲ್ಲಿ ಶಯನಿಸಿದ್ದನು, ಧೀರನಂತೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೊಂಡು.
Verse 8
भीष्ममाधिरथिरद्दृष्टवा भरतानां महाद्युति: । अवतीर्य रथादार्तों बाष्पव्याकुलिताक्षरम्
ಭೀಷ್ಮನನ್ನು ಕಂಡು ಅಧಿರಥನ ಪುತ್ರ ಮಹಾದ್ಯುತಿ ಕರ್ಣನು ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತನಾಗಿ ರಥದಿಂದ ಇಳಿದನು; ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಅವನ ಅಕ್ಷರಗಳು ತಡಬಡಿಸಿದವು. ಪುಣ್ಯಮಯ, ಕ್ಷೇಮಕರವಾದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣದಾಯಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿ ಅವನು ಹೇಳಿದನು—“ಓ ಭಾರತ, ನಿನಗೆ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಲಿ. ನಾನು ಕರ್ಣನು. ನಿನ್ನ ಪವಿತ್ರ ಹಾಗೂ ಮಂಗಳಮಯ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ನನಗೆ ಏನಾದರೂ ಹೇಳು; ಕ್ಷೇಮದಾಯಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನನ್ನತ್ತ ನೋಡು.”
Verse 9
अभिवाद्याज्जलिं बद्ध्वा वन्दमानो5भ्यभाषत | उस युद्धस्थलमें भीष्मका गिराया जाना समस्त सैनिकोंको मोहमें डालनेवाला था। आपके ज्येष्ठ पिता महान व्रतधारी भीष्म समस्त सैनिकोंमें श्रेष्ठ तथा सम्पूर्ण धनुर्धरोंके शिरोमणि थे। वे अर्जुनके बाणोंसे व्याप्त होकर वीरशय्यापर सो रहे थे। उन भरतवंशी वीर पुरुषप्रवर भीष्मको उस अवस्थामें देखकर अधिरथपुत्र महातेजस्वी कर्ण अत्यन्त आर्त होकर रथसे उतर पड़ा और अंजलि बाँध अभिवादनपूर्वक प्रणाम करके आँसूसे गदगद वाणीमें इस प्रकार बोला-- || ६--८ $ || कर्णोडहमस्मि भद्रें ते वद मामभि भारत
ಅಭಿವಾದನೆ ಮಾಡಿ, ಅಂಜಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ವಂದಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ಹೇಳಿದನು—“ನಾನು ಕರ್ಣನು; ನಿನಗೆ ಭದ್ರವಾಗಲಿ. ಓ ಭಾರತ, ನನಗೆ ಏನಾದರೂ ಹೇಳು.”
Verse 10
00/वी00५ (0. न नूनं सुकृतस्येह फलं कश्चित् समश्लुते
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸತ್ಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಯಾರೂ ನಿಜವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 11
कोशसंचयने मन्त्रे व्यूहे प्रहरणेषु च
ಧನಸಂಗ್ರಹ, ಮಂತ್ರಣೆ, ವ್ಯೂಹರಚನೆ, ಆಯುಧಪ್ರಯೋಗ—ಇವೆಲ್ಲದಲ್ಲಿಯೂ (ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದನು).
Verse 12
नाहमन्यं प्रपश्यामि कुरूणां कुरुपुड्रव । बुद्धया विशुद्धया युक्तो यः कुरूंस्तारयेद् भयात्
ಓ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಕುರುಗಳೊಳಗೆ ಇನ್ನಾರನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಸಂಪೂರ್ಣ ಶುದ್ಧವಾದ ವಿವೇಕಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಕುರುಗಳನ್ನು ಈ ಭಯದಿಂದ ಪಾರುಮಾಡಬಲ್ಲವನು.
Verse 13
योधांस्तु बहुधा हत्वा पितृलोकं॑ गमिष्यति । 'कुरुश्रेष्ठ। कोश-संग्रह
ಅನೇಕ ಯೋಧರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಕೊನೆಗೆ ಅವನು ಪಿತೃಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುವನು.
Verse 14
पाण्डवा भरतगश्रेष्ठ करिष्यन्ति कुरुक्षयम् । “भरतश्रेष्ठ) आजसे क्रोधमें भरे हुए पाण्डव उसी प्रकार कौरवोंका विनाश करेंगे, जैसे व्याप्र हिरनोंका ।। अद्य गाण्डीवघोषस्य वीर्यज्ञा: सव्यसाचिन:
ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಇಂದಿನಿಂದ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿಯುವ ಪಾಂಡವರು ಕುರುಕ್ಷಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವರು; ಹುಲಿಗಳು ಮೃಗಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತೆ.
Verse 15
कुरव: संत्रसिष्यन्ति वज़्पाणेरिवासुरा: । “आज गाण्डीवकी टंकार करनेवाले सव्यसाची अर्जुनके पराक्रमको जाननेवाले कौरव उनसे उसी प्रकार डरेंगे, जैसे वज्रधारी इन्द्रसे असुर भयभीत होते हैं ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನ ಮುಂದೆ ಅಸುರರು ನಡುಗುವಂತೆ ಕುರುಗಳೂ ನಡುಗುವರು. ಇಂದು ಗಾಂಡೀವದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಬಾಣಗಳ ಗರ್ಜನೆ ವಜ್ರನಾದದಂತೆ ಮೊಳಗಿ, ಸವ್ಯಸಾಚಿ ಅರ್ಜುನನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತ ಶತ್ರುಗಳ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ತುಂಬುವುದು.
Verse 16
समिद्धो5ग्निर्यथा वीर महाज्वालो द्रुमान् दहेत्
ಓ ವೀರನೇ! ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡ ಮಹಾಜ್ವಾಲೆಯ ಅಗ್ನಿ ಮರಗಳನ್ನು ದಹಿಸುವಂತೆ, ಆ ಯೋಧನ ಕ್ರೋಧವೂ ಬಲವೂ ಎದುರು ನಿಂತ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಭಸ್ಮಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಂಡಿತು.
Verse 17
येन येन प्रसरतो वाय्वग्नी सहितौ वने
ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯೂ ಅಗ್ನಿಯೂ ಸೇರಿ ಯಾವ ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹರಡುತ್ತವೋ, ಅಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ವಿನಾಶದ ವೇಗವನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ದುಸ್ತರವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 18
तेन तेन प्रदहतो भूरिगुल्मतृणद्रुमान् “वायु और अग्निदेव--ये दोनों एक साथ वनमें जिस-जिस मार्गसे फैलते हैं, उसी- उसीके द्वारा बहुत-से तृण, वृक्ष और लताओंको भस्म करते जाते हैं ।।
ಅವರು ಯಾವ ಯಾವ ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತಾರೋ, ಆ ಆ ದಾರಿಗಳಲ್ಲೇ ಅನೇಕ ಗುಡ್ಡೆಗಳು, ಹುಲ್ಲು, ಮರಗಳನ್ನು ದಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉರಿದ ಅಗ್ನಿ ಹೇಗೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಪಾರ್ಥ (ಅರ್ಜುನ)—ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ.
Verse 19
यथा वायुर्नरव्यात्र तथा कृष्णो न संशय: । 'पुरुषसिंह! जैसी प्रज्वलित अग्नि होती है, वैसे ही कुन्तीकुमार अर्जुन हैं--इसमें संशय नहीं है और जैसी वायु होती है, वैसे ही श्रीकृष्ण हैं, इसमें भी संशय नहीं है ।।
ಓ ನರవ్యಾಘ್ರನೇ! ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪಾರ್ಥ (ಅರ್ಜುನ)—ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ; ಗಾಳಿಯಂತೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ—ಇದಲ್ಲಿಯೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಪಾಂಚಜನ್ಯದ ನಾದವೂ ಗಾಂಡೀವದ ಝಂಝನಿಯೂ ಮೊಳಗುತ್ತಿರಲು…
Verse 20
कपिथ्वजस्योत्यततो रथस्यामित्रकर्षिण:
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಕಪಿಧ್ವಜಧಾರಿ, ಶತ್ರುನಿಗ್ರಹಕ ವೀರನ ರಥವು ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಉಬ್ಬಿ ಮುಂದೆ ಧಾವಿಸಿತು…
Verse 21
को हार्जुनं योधयितु त्वदन्य: पार्थिवो5हति
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನಿನ್ನ ಹೊರತು ಯಾವ ರಾಜನು ಅರ್ಜುನನೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯನು? ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅವನ ದಿವ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಅಸುರ-ದೈತ್ಯಾದಿ ಮಾನವೇತರರೊಂದಿಗೆ ಸಹ ಸಮರ ಮಾಡಿದವನು; ತ್ರಿನೇತ್ರಧಾರಿ ಮಹಾತ್ಮ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನೊಂದಿಗೆ ಸಹ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಅವರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವರವನ್ನು ಪಡೆದವನು—ಇಂದ್ರಿಯಜಯವಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ಅದು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಳಭ. ಹಿಂದೆ ನೀನೂ ಅವನನ್ನು ಜಯಿಸಲಿಲ್ಲ; ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತಾರು ಜಯಿಸಬಲ್ಲರು?
Verse 22
यस्य दिव्यानि कर्माणि प्रवदन्ति मनीषिण: । अमानुषैश्च संग्रामस्त्रयम्बकेण महात्मना
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಯಾರ ದಿವ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವನು ಮಾನವೇತರರೊಂದಿಗೆ ಸಹ ಸಮರ ಮಾಡಿದವನು; ತ್ರಯಂಬಕ ಮಹಾತ್ಮ (ಶಿವ)ನೊಂದಿಗೆ ಸಹ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದವನು—ಆ ಪಾರ್ಥ ಅರ್ಜುನನೊಂದಿಗೆ ನಿನ್ನ ಹೊರತು ಮತ್ತೇನು ರಾಜನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬಲ್ಲನು?
Verse 23
तस्माच्चैव वर प्राप्तो दुष्प्रपमकृतात्मभि: । को<न्य: शक्तो रणे जेतुं पूर्व यो न जितस्त्वया
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವನು ಆ ವರವನ್ನು ಪಡೆದನು; ಅದು ಆತ್ಮಸಂಯಮವಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ದುರ್ಳಭ. ಹಿಂದೆ ನೀನೂ ಜಯಿಸಲಾರದ ಅವನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತಾರು ಜಯಿಸಬಲ್ಲರು?
Verse 24
जितो येन रणे रामो भवता वीर्यशालिना । क्षत्रियान्तकरो घोरो देवदानवदर्पहा
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ವೀರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ನೀನೇ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು (ಪರಶುರಾಮನನ್ನು) ಸಹ ಜಯಿಸಿದ್ದೆ; ಅವನು ಘೋರ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಂತಕ, ದೇವ-ದಾನವರ ದರ್ಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನು.
Verse 25
तमद्याहं पाण्डवं युद्धशौण्ड- ममृष्यमाणो भवता चानुशिष्ट: । आशीदविपष॑ दृष्टिहरं सुघोरं शूरं शक्ष्याम्यस्त्रबलान्निहन्तुम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಇಂದು ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಯಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಅಮರ್ಷದಿಂದ ದಹಿಸಿ, ನಿಮ್ಮ ಆದೇಶಾನುಸಾರ, ಯುದ್ಧಶೌಂಡನಾದ ಪಾಂಡವ ಶೂರ—ದೃಷ್ಟಿಹರಿಸುವ ಘೋರ ವಿಷಧರ ಸರ್ಪದಂತೆ—ಅರ್ಜುನನನ್ನು ನನ್ನ ಅಸ್ತ್ರಬಲದಿಂದ ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲೆನು।
Verse 103
यत्र धर्मपरो वृद्धः शेते भुवि भवानिह । “निश्चय ही इस लोकमें कोई भी अपने पुण्यकर्मोंका फल यहाँ नहीं भोगता है; क्योंकि आप वृद्धावस्थातक सदा धर्ममें ही तत्पर रहे हैं
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಪರನಾದ ವೃದ್ಧನಾದ ನೀನು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವೆ. ನಿಜಕ್ಕೂ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ತಮ್ಮ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯವರೆಗೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದವನು ಕೂಡ ಇಂದು ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಶಯನಿಸುತ್ತಾನೆ।
Verse 153
त्रासयिष्यति बाणानां कुरूनन्यांश्व पार्थिवान् । “आज गाण्डीव धनुषसे छूटे हुए बाणोंका वज्रपातके समान शब्द कौरवों तथा अन्य राजाओंको भयभीत कर देगा
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಇಂದು ಗಾಂಡೀವದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಬಾಣಗಳ ವಜ್ರಪಾತಸಮಾನ ನಿನಾದವು ಕುರುಗಳನ್ನೂ ಇತರ ರಾಜರನ್ನೂ ಭೀತಿಗೊಳಿಸಲಿದೆ।
Verse 166
धार्तराष्ट्रान् प्रथक्ष्यन्ति तथा बाणा: किरीटिन: । “वीर! जैसे बड़ी-बड़ी लपटोंसे युक्त प्रज्वलित हुई आग वृक्षोंको जलाकर भस्म कर देती है
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಓ ವೀರನೇ! ಮಹಾಜ್ವಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿ ಮರಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಭಸ್ಮಮಾಡುವಂತೆ, ಕಿರೀಟಧಾರಿಯಾದ ಅರ್ಜುನನ ಬಾಣಗಳು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರನ್ನೂ ಅವರ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ದಹಿಸಿ ನಾಶಮಾಡುವವು।
Verse 193
श्र॒ुत्वा सर्वाणि सैन्यानि त्रासं यास्यन्ति भारत | “भारत! बजते हुए पांचजन्य और टंकारते हुए गाण्डीव धनुषकी भयंकर ध्वनि सुनकर आज सारी कौरव सेनाएँ भयभीत हो उठेंगी
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಓ ಭಾರತ! ಆ ಘೋರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಇಂದು ಎಲ್ಲಾ ಸೇನೆಗಳು ಭೀತಿಗೊಳಗಾಗುವವು।
Verse 206
शब्दं सोढुं न शक्ष्यन्ति त्वामृते वीर पार्थिवा: | “वीर! शत्रुसूदन कपिध्वज अर्जुनके उड़ते हुए रथकी घरघराहटको आपके सिवा दूसरे राजा नहीं सह सकेंगे
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ವೀರನೇ! ನಿನ್ನನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇತರ ರಾಜರು ಆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರರು।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a tension between rightful reliance on a dharmic elder as institutional protector and the reality that war exposes even the most revered to vulnerability; leaders must act despite grief, uncertainty, and the destabilization of moral-psychological order.
It underscores that strategic capacity is inseparable from counsel, legitimacy, and morale: when a central ethical authority collapses, disciplined speech, ritual respect, and clear-eyed assessment must replace denial and impulsive escalation.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-layer functions through Sañjaya’s evaluative reportage and Karṇa’s prognostic reasoning, positioning the episode as a structural marker for the war’s ethical and strategic deterioration.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.