Shloka 74
देवताओंके ऐसा कहनेपर भगवान् शिवने “तथास्तु” कहकर उनके हितकी इच्छासे गन्धमादन और विन्ध्याचल इन दो पर्वतोंको अपने रथके दो पार्श्ववर्ती ध्वज बनाये। फिर समुद्र और पर्वतोंसहित समूची पृथ्वीको रथ बनाकर नागराज शेषको उस रथका धुरा बनाया। तत्पश्चात् त्रिनेत्रधारी पिनाकपाणि देवाधिदेव महादेवने चन्द्रमा और सूर्य दोनोंको रथके दो पहिये बनाये। एलपत्रके पुत्र और पुष्पदनन््तको जूएकी कीलें बनाया। फिर त्यम्बकने मलयाचलको यूप और तक्षक नागको जूआ बाँधनेकी रस्सी बना लिया || ७०-- ७३ || योक्त्राड्ानि च सत्त्वानि कृत्वा शर्व: प्रतापवान् | वेदान् कृत्वाडथ चतुरश्षतुरश्चवान् महेश्वर:,इसी प्रकार प्रतापी भगवान् महेश्वरने अन्य प्राणियोंको जोते और बागडोर आदिके रूपमें रखकर चारों वेद ही रथके चार घोड़े बना लिये
devatānām evaṃ vacane bhagavān śivaḥ “tathāstu” iti uktvā teṣāṃ hitam abhisandhāya gandhamādanaṃ vindhyācalaṃ ca—etau dvau parvatau—svarathasya pārśvavartinau dhvajau cakāra | tataḥ samudra-parvata-sahitāṃ samagrāṃ pṛthivīṃ rathaṃ kṛtvā nāgarājaṃ śeṣaṃ tasya rathasya dhurāṃ cakāra | tataḥ trinetradhārī pinākapāṇiḥ devādhidevo mahādevaś candramasaṃ sūryaṃ ca rathasya dvau cakrau cakāra | elāpatrasya putraṃ puṣpadantaṃ ca yugasya kīlāv akaron | punas tryambakaḥ malayācalaṃ yūpaṃ cakāra takṣaka-nāgaṃ ca yuga-bandhana-raśmiṃ cakāra | anyāni ca sattvāni yoktrāṇi kṛtvā śarvaḥ pratāpavān mahādevaś caturvedaṃ rathasya caturo ’śvān cakāra |
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದರು—ದೇವತೆಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಭಗವಾನ್ ಶಂಭು ದೇವಹಿತಕಾಮನೆಯಿಂದ “ತಥಾಸ್ತು” ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಗಂಧಮಾದನ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ತನ್ನ ರಥದ ಪಾರ್ಶ್ವಧ್ವಜಗಳಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ನಂತರ ಸಮುದ್ರಗಳೂ ಪರ್ವತಗಳೂ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ರಥವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ನಾಗರಾಜ ಶೇಷನನ್ನು ಅದರ ಅಕ್ಷವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಆಮೇಲೆ ತ್ರಿನೇತ್ರ, ಪಿನಾಕಪಾಣಿ ದೇವಾಧಿದೇವ ಮಹಾದೇವನು ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರನ್ನು ರಥದ ಎರಡು ಚಕ್ರಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಎಲಪತ್ರನ ಪುತ್ರನನ್ನೂ ಪುಷ್ಪದಂತನನ್ನೂ ಜೂವಿನ ಕೀಲಗಳಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದನು; ತ್ರ್ಯಂಬಕನು ಮಲಯಾಚಲವನ್ನು ಯೂಪವನ್ನಾಗಿ, ತಕ್ಷಕ ನಾಗನನ್ನು ಜೂವನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ರಜ್ಜುವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಾಪವಂತ ಶರ್ವನು ಇತರ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಜೂವು, ಬಾಗಡೋರು ಮುಂತಾದ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿ, ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳನ್ನೇ ರಥದ ನಾಲ್ಕು ಅಶ್ವಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The passage presents a cosmic allegory: Śiva’s power is not merely martial but rooted in universal order. By making the Vedas the horses and the cosmos the chariot, the text implies that divine action—especially undertaken for the welfare of others—moves on the strength of sacred knowledge and cosmic harmony (dharma/ṛta).
After the gods speak, Śiva assents (“tathāstu”) and prepares an extraordinary chariot by transforming cosmic elements into its parts: mountains as banners, the earth as the chariot-body, Śeṣa as the axle, the Sun and Moon as wheels, and various beings/figures as fittings—culminating in the four Vedas as the four horses.