Adhyaya 196
Chapter Arc: धृतराष्ट्र का प्रश्न: संजय से वह व्यथा-भरा जिज्ञासा करता है कि ‘धर्मिष्ठ आचार्य द्रोण’ को ‘अधर्म’ से धृष्टद्युम्न ने मार गिराया—यह सुनकर अश्वत्थामा ने क्या कहा? → संजय अश्वत्थामा की असाधारण सामर्थ्य का स्मरण कराता है—वह अनेक दिव्यास्त्रों (मानव, वारुण, आग्नेय, ब्राह्म, ऐन्द्र, नारायण) में नित्य प्रतिष्ठित, रहस्यमय आचार्य-परंपरा का उत्तराधिकारी, और द्रोण के निकटतम शिष्य-योद्धा है। इस पृष्ठभूमि से संकेत मिलता है कि पिता-गुरु के वध का समाचार उसके भीतर प्रलय-सा क्रोध जगाएगा। → अधर्मपूर्ण वध का समाचार अश्वत्थामा के भीतर ‘अन्तक’ तुल्य उग्रता को जाग्रत करता है—संजय उसके रथी-श्रेष्ठ, दृढ़धन्वा, शीघ्रगामी, रण में अव्यथित और पृथ्वी को बाण-वर्षा से दबा देने वाले रूप का वर्णन कर, उसके प्रतिशोध की अनिवार्यता को चरम पर ले जाता है। → अध्याय का निष्कर्ष ‘क्या कहा’ के प्रत्यक्ष संवाद से अधिक, अश्वत्थामा के क्रोध-स्वरूप और अस्त्र-सम्पदा की स्थापना में है—यह स्पष्ट कर दिया जाता है कि द्रोण-वध के बाद कौरव-पक्ष में अब अश्वत्थामा का प्रतिहिंसक संकल्प निर्णायक शक्ति बनेगा। → अश्वत्थामा के अगले वचन/कर्म की ओर तीव्र संकेत—उसका क्रोध किस पर, किस विधि से, और किन अस्त्रों के द्वारा फूटेगा—यह अगले अध्यायों के लिए छोड़ा जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑऔपन--#ह< बक। ] अति्शऑशा: चतुन॑वर्त्याधेकशततमो< ध्याय: धृतराष्ट्रका प्रश्न धृतराष्ट उवाच अधर्मेण हत॑ श्रुत्वा धृष्टद्युम्नेन संजय । ब्राह्मणं पितरं वृद्धमश्वत्थामा किमब्रवीत्
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಸಂಜಯ! ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದ ತನ್ನ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತಂದೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಏನು ಹೇಳಿದನು?
Verse 2
मानवं वारुणाग्नेयं ब्राह्ममस्त्रं च वीर्यवान् । ऐन्द्रं नारायणं चैव यस्मिन् नित्यं प्रतिष्ठितम्
ಯಾವನೊಳಗೆ ಮಾನವ, ವಾರುಣ, ಆಗ್ನೇಯ, ಬ್ರಾಹ್ಮ, ಐಂದ್ರ ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣ ಎಂಬ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಸದಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದ್ದವೋ—ಅಂತಹ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಆಚಾರ್ಯನನ್ನು ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿದನೆಂದು ಕೇಳಿ, ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಏನು ಹೇಳಿದನು?
Verse 3
तमधर्मेण धर्मिष्ठं धृष्टद्युम्नेन संयुगे । श्रुत्वा निहतमाचार्य सो<श्व॒त्थामा किमब्रवीत्
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೇಳಿದನು—ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನಾದ ಆ ಆಚಾರ್ಯನು ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವಾಗಿ ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ, ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಏನು ಹೇಳಿದನು?
Verse 4
येन रामादवाप्येह धरनुर्वेदं महात्मना | प्रोक्तान्यस्त्राणि दिव्यानि पुत्राय गुणकाड्क्षिणा
ಆ ಮಹಾತ್ಮ ದ್ರೋಣನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮ (ಪರಶುರಾಮ)ನಿಂದ ಧನುರ್ವೇದವನ್ನು ಪಡೆದು, ತನ್ನ ಪುತ್ರನು ಗುಣ-ಕೌಶಲ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಲೆಂದು ಬಯಸಿ, ತನಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪುತ್ರನಿಗೂ ಬೋಧಿಸಿದನು.
Verse 5
एकमेव हि लोके<स्मिन्नात्मनो गुणवत्तरम् | इच्छन्ति पुरुषा: पुत्रं लोके नान्यं कथंचन,मनुष्य इस जगत्में केवल पुत्रको ही अपनेसे भी अधिक गुणवान् बनाना चाहते हैं, दूसरेको किसी प्रकार भी नहीं
ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನರು ತಮ್ಮಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಗುಣವಂತನಾಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವುದು ಕೇವಲ ತಮ್ಮ ಪುತ್ರನನ್ನೇ; ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅಲ್ಲ.
Verse 6
आचार्याणां भवन्त्येव रहस्यानि महात्मनाम् । तानि पुत्राय वा दद्यु: शिष्यायानुगताय वा,महात्मा आचार्योंके पास बहुत-सी रहस्यकी बातें होती हैं, जिन्हें या तो वे अपने पुत्रको दे सकते हैं या अनुगत शिष्यको
ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಆಚಾರ್ಯರಿಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಗುಪ್ತ ಉಪದೇಶಗಳೂ ರಹಸ್ಯಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ; ಅವನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಲಿ, ಅಥವಾ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಅನುಸರಿಸುವ ಶಿಷ್ಯನಿಗಾಗಲಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.
Verse 7
स शिष्य: प्राप्प तत् सर्व सविशेषं च संजय । शूर: शारद्वतीपुत्र: संख्ये द्रोणादनन्तर:
ಸಂಜಯಾ! ಆ ಶಿಷ್ಯನು ವಿಶೇಷ ರಹಸ್ಯಗಳೊಡನೆ ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಶಾರದ್ವತೀಪುತ್ರನಾದ ಆ ಶೂರ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು, ದ್ರೋಣನ ನಂತರ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಮರ್ಥನಾಗಿ ಉಳಿದನು.
Verse 8
रामस्य तु सम: शस्त्रे पुरंदरसमो युधि । कार्तवीर्यसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೇಳಿದನು—ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಶುರಾಮನ ಸಮ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪುರಂದರ (ಇಂದ್ರ) ಸಮ, ಬಲ-ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯನ ಸಮ, ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಸಮನು.
Verse 9
महीधरसम: स्थैय्यें तेजसाग्निसमो युवा । समुद्र इव गाम्भीरयें क्रोथे चाशीविषोपम:
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೇಳಿದನು—ಯುವ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಸ್ಥೈರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಸಮ, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಸಮ, ಗಾಂಭೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಸಮ, ಕ್ರೋಧದಲ್ಲಿ ವಿಷಸರ್ಪಸಮನು.
Verse 10
स रथी प्रथमो लोके दृढ्धन्वा जितक्लम: । शीघ्रो5निल इवाक्रन्दे चरन् क्रुद्ध इवान्तक:
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರ ರಥಿ, ದೃಢಧನುರ್ಧರ, ಕ್ಲಮವನ್ನು ಜಯಿಸಿದವನು. ಯುದ್ಧದ ಗದ್ದಲದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕ್ರುದ್ಧನಾದರೆ ಅಂತಕ (ಮರಣ) ಸಮ ಭಯಂಕರನು.
Verse 11
अस्यता येन संग्रामे धरण्यभिनिपीडिता । यो न व्यथति संग्रामे वीर: सत्यपराक्रम:
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೇಳಿದನು—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದಾಗ ಧರಣಿಯೇ ಒತ್ತಡದಿಂದ ನಲುಗುತ್ತದೆ; ಆ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ ವೀರನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ವ್ಯಥೆಪಡುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 12
वेदस्नातो व्रतस्नातो धनुर्वेदे च पारग: । महोदधिरिवाक्षोभ्यो रामो दाशरथिर्यथा
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನು ವೇದಾಧ್ಯಯನವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಸ್ನಾತಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ವ್ರತಶಾಸನವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಸ್ನಾತಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಧನುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತನು. ಮಹಾಸಮುದ್ರದಂತೆ, ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನಂತೆ, ಅವನು ಅಕ್ಷೋಭ್ಯನು.
Verse 13
तमधर्मेण धर्मिष्ठं धृष्टद्युम्नेन संयुगे । श्रुत्वा निहतमाचार्यम श्वत्थामा किमब्रवीत्
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೇಳಿದನು— ಧರ್ಮನಿಷ್ಠನಾದ ಗುರು ದ್ರೋಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನಿಂದ ಅಧರ್ಮಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಏನು ಹೇಳಿದನು?
Verse 14
धृष्टद्युम्नस्य यो मृत्यु: सृष्टस्तेन महात्मना । यथा द्रोणस्य पाञ्चाल्यो यज्ञसेनसुतो5भवत्
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೇಳಿದನು— ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನಿಗೆ ನಿಯತವಾದ ಮರಣವನ್ನು ಆ ಮಹಾತ್ಮನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು; ದ್ರೋಣವಧಾರ್ಥವಾಗಿ ಪಾಂಚಾಲನಾದ ಯಜ್ಞಸೇನ (ದ್ರುಪದ) ಪುತ್ರನು ಜನಿಸಿದಂತೆ.
Verse 15
त॑ नृशंसेन पापेन क्र्रेणादीर्घदर्शिना । श्रुत्वा निहतमाचार्यम श्वत्थामा किमब्रवीत्,उस नृशंस, पापी, क्रूर और अदूरदर्शी धृष्टद्युम्नके हाथसे आचार्यका वध हुआ सुनकर अश्व॒ृत्थामाने क्या कहा?
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೇಳಿದನು— ನೃಶಂಸ, ಪಾಪಿ, ಕ್ರೂರ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಪದೃಷ್ಟಿಯ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನಿಂದ ಆಚಾರ್ಯನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಏನು ಹೇಳಿದನು?
Verse 193
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत नारायणास्त्रगोक्षपर्वमें अश्वत्थामाका क्रोधविषयक एक सौ तिरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ದ್ರೋಣಪರ್ವದೊಳಗಿನ ನಾರಾಯಣಾಸ್ತ್ರಮೋಕ್ಷ-ಗೋಕ್ಷಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ ಕ್ರೋಧವಿಷಯಕ ನೂರ ತೊಂಬತ್ತಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 194
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वणि धृतराष्ट्रप्रश्ने चतुर्नवत्यधिकशततमो<ध्याय:
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ದ್ರೋಣಪರ್ವದ ನಾರಾಯಣಾಸ್ತ್ರಮೋಕ್ಷಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಪ್ರಶ್ನಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ, ನೂರ ತೊಂಬತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯಃ.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.