Shloka 23
संजय कहते हैं--कुरुनन्दन महाराज! युद्धकी इच्छावाले द्रोणाचार्यका मत जानकर दुर्योधनने उस रातमें अपने वशवर्ती भाइयोंसे तथा कर्ण, वृषसेन, मद्रराज शल्य, दुर्धर्ष, दीर्घबाहु तथा जो-जो उनके पीछे चलनेवाले थे, उन सबसे इस प्रकार कहा-- ।। द्रोणं यत्ता: पराक्रान्ता: सर्वे रक्षन्तु पृष्ठत: । हार्दिक्यो दक्षिणं चक्र शल्यश्लैवोत्तरं तथा,आचार्यो हि सुसंयत्तो भृशं यत्ताश्न पाण्डवा: | त॑ रक्षत सुसंयत्ता निध्नन्तं शात्रवान् रणे “आचार्य पूर्णतः सावधान हैं, पाण्डव भी विजयके लिये विशेष यत्नशील एवं सावधान हैं। तुमलोग रणभूमिमें शत्रु-सैनिकोंका संहार करते हुए आचार्यकी पूरी सावधानीके साथ रक्षा करो
sañjaya uvāca—kurunandana mahārāja! yuddhecchāvatā droṇācāryasya mataṃ jñātvā duryodhano niśi svavaśavartibhiḥ bhrātṛbhiḥ saha tathā karṇena vṛṣasenena madrarājena śalyena durdharṣeṇa dīrghabāhunā ca ye ca teṣāṃ paścād anuyāyinaḥ, tān sarvān evam uvāca—“droṇaṃ yattāḥ parākrāntāḥ sarve rakṣantu pṛṣṭhataḥ; hārdikyo dakṣiṇaṃ cakraṃ śalyaś caiva uttaraṃ tathā. ācāryo hi susaṃyatto bhṛśaṃ yattāś ca pāṇḍavāḥ; taṃ rakṣata susaṃyattā nighnantaṃ śatravān raṇe.”
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಕುರುನಂದನ ಮಹಾರಾಜನೇ! ಯುದ್ಧಾಸಕ್ತನಾದ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ತಿಳಿದು ದುರ್ಯೋಧನನು ಆ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಧೀನ ಸಹೋದರರಿಗೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಣ, ವೃಷಸೇನ, ಮದ್ರರಾಜ ಶಲ್ಯ, ದುರ್ಧರ್ಷ, ದೀರ್ಘಬಾಹು ಮತ್ತು ಅವರ ಅನುಯಾಯಿಗಳಿಗೂ ಹೀಗೆಂದನು—“ನೀವು ಎಲ್ಲರೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾಗಿ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ, ಹಿಂಬದಿಯಿಂದ ದ್ರೋಣನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿರಿ. ಹಾರ್ದಿಕ್ಯ (ಕೃತವರ್ಮ) ಬಲ ಚಕ್ರ-ಪಕ್ಷವನ್ನು, ಶಲ್ಯ ಉತ್ತರ (ಎಡ) ಚಕ್ರ-ಪಕ್ಷವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಿ. ಆಚಾರ್ಯನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಎಚ್ಚರದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ; ಪಾಂಡವರೂ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಸುಸಂಯತ್ತರಾಗಿ, ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾ ಆಚಾರ್ಯನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಜಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿರಿ.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights wartime dharma as disciplined coordination: even a powerful commander must be protected through orderly formations, vigilance, and collective responsibility. It also underscores ethical realism in war—recognizing the enemy’s preparedness and responding with careful strategy rather than arrogance.
At night, after grasping Droṇa’s intended battle plan, Duryodhana issues tactical instructions to his key allies and brothers: protect Droṇa from the rear, assign Hārdikya to the right wing and Śalya to the northern side, and maintain tight defensive readiness while Droṇa attacks the enemy forces.