Shloka 36
Droṇa’s Withdrawal, Death, and the Kaurava Rout (द्रोणनिधन-प्रसङ्गः)
अन्योन्यं क्षोभयामासु: सैन्यानि नृपसत्तम । उस समय अत्यन्त रोमांचकारी युद्ध हो रहा था। उसमें मनुष्य, हाथी और घोड़े मथे जा रहे थे। एक ओरसे द्रोण, कर्ण और कृपाचार्य ये तीन वीर युद्ध करते थे तथा दूसरी ओरसे भीमसेन, धृष्टद्युम्न एवं सात्यकि सामना कर रहे थे। नृपश्रेष्ठ) ये एक-दूसरेकी सेनाओंमें हलचल मचाये हुए थे,तच्छक्तिसंघाकुलचण्डवातं महारथाभ्रं गजवाजिघोषम्
sañjaya uvāca | anyonyaṃ kṣobhayāmāsuḥ sainyāni nṛpasattama | tacchaktisaṅghākulacaṇḍavātaṃ mahārathābhraṃ gajavāji-ghoṣam ||
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಸೇನೆಗಳು ಪರಸ್ಪರವನ್ನು ಭಾರಿಯಾಗಿ ಕಲಕಿದವು. ಆ ಸಮರವು ಶಸ್ತ್ರಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಉಗ್ರ ಗಾಳಿಪಟದಂತೆ ಉಕ್ಕಿತು—ಮಹಾರಥಿಗಳ ಮೋಡದಂತೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಗಜ-ವಾಜಿಗಳ ಘೋಷಗಳು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ರೋಮಾಂಚಕರ ಘರ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು, ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಮಥಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ಕಡೆ ದ್ರೋಣ, ಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಕೃಪ—ಈ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ವೀರರು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಭೀಮಸೇನ, ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ ಮತ್ತು ಸಾತ್ಯಕಿ ಅವರನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದರು.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how war, once unleashed, becomes a self-amplifying storm: disciplined warriors and vast forces mutually agitate and entangle one another, turning human skill and duty into overwhelming collective violence. It implicitly invites reflection on the ethical cost of kṣatriya glory when conflict escalates beyond control.
Sañjaya reports to the king that both sides’ armies are in intense, chaotic engagement. He highlights a key confrontation: Droṇa, Karṇa, and Kṛpa fighting on one side, opposed by Bhīma, Dhṛṣṭadyumna, and Sātyaki on the other, while the battlefield roars with elephants, horses, and weapon-clamor.