Shloka 63
वासवी-शक्तेः प्रयोगः, घटोत्कच-वधोत्तर-शोकः, व्यासोपदेशश्च
The Vāsavī Spear’s Use, Post-Ghaṭotkaca Grief, and Vyāsa’s Counsel
युगान्तकालसमये दण्डहस्तमिवान्तकम् | प्रलयकालमें दण्डधारी यमराजके समान विशाल धनुष उठाये घटोत्कचको देखकर समस्त राजा व्यथित हो उठे || ६२ ई ।। ततस्तं गिरिशुद्भाभं भीमरूपं भयावहम्,वह देखनेमें पर्वत-शिखरके समान जान पड़ता था। उसका रूप भयानक होनेके कारण वह सबको भयंकर प्रतीत होता था। उसका मुख यों ही बड़ा भीषण था; किंतु दाढ़ोंक कारण और भी विकराल हो उठा था। उसके कान कील या खूँटेके समान जान पड़ते थे। ठोढ़ी बहुत बड़ी थी। बाल ऊपरकी ओर उठे हुए थे। आँखें डरावनी थीं। मुख आगके समान प्रज्वलित था, पेट भीतरकी ओर धँसा हुआ था। उसके गलेका छेद बहुत बड़े गड़्ढेके समान जान पड़ता था। सिरके बाल किरीटसे ढके हुए थे। वह मुँह बाये हुए यमराजके समान समस्त प्राणियोंके मनमें त्रास उत्पन्न करनेवाला था। शत्रुओंको क्षुब्ध कर देनेवाले प्रजजलित अग्निके समान राक्षसराज घटोत्कचको विशाल धनुष उठाये आते देख आपके पुत्रकी सेना भयसे पीड़ित एवं क्षुब्ध हो उठी, मानो वायुसे विक्षुब्ध हुई गंगामें भयानक भँवरें और ऊँची-ऊँची लहरें उठ रही हों
yugāntakālasamaye daṇḍahastam ivāntakam | pralayakāle daṇḍadhārī yamarājake samāna viśāla dhanuṣa uṭhāye ghaṭotkaca-ko dekhakara samasta rājā vyathita ho uṭhe || 62 || tataḥ taṃ giriśuddhābhaṃ bhīmarūpaṃ bhayāvaham |
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಯುಗಾಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಂಡಧಾರಿ ಯಮನಂತೆ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಂತಕನಂತೆ, ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಘಟೋತ್ಕಚನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು; ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ರಾಜರೂ ವ್ಯಥಿತರಾದರು. ಅವನು ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದ—ಭೀಮರೂಪ, ಭಯಾವಹ. ದಂಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ಮುಖ ಕರಾಳ; ಕಿವಿಗಳು ಕೀಲಿನಂತೆ, ದವಡೆಗಳು ಮಹತ್ತರ; ಕೂದಲು ನಿಂತು, ಕಣ್ಣುಗಳು ವಿಕೃತ; ಮುಖ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದೀಪ್ತ, ಹೊಟ್ಟೆ ಒಳಗೆ ಕುಸಿದಿತ್ತು. ಅವನ ಕಂಠಗರ್ಭ ಮಹಾಗರ್ತದಂತೆ; ತಲೆಯ ಕೂದಲು ಕಿರೀಟದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಬಾಯಿ ಬಿಚ್ಚಿ ಯಮನಂತೆ ಸರ್ವಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ತ್ರಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕದಡುವ ಜ್ವಲಿತಾಗ್ನಿಯಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ಘಟೋತ್ಕಚನು ಮಹಾಧನುಸ್ಸೊಂದಿಗೆ ಮುನ್ನಡೆದಾಗ, ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನ ಸೇನೆ ಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ಕ್ಷುಬ್ಧವಾಯಿತು—ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕದಡಿದ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿನ ಭಯಂಕರ ಭ್ರಮರಗಳು ಮತ್ತು ಎತ್ತರ ಅಲೆಗಳಂತೆ.
सयजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how adharma-driven violence culminates in overwhelming fear and moral reckoning: Ghaṭotkaca is framed through Yama/pralaya imagery, suggesting that war unleashes forces that feel like cosmic judgment, shaking even kings and armies.
Sañjaya describes Ghaṭotkaca entering the battlefield with a huge bow. His monstrous, blazing appearance terrifies the assembled kings and causes Duryodhana’s army to panic and churn like a storm-tossed Gaṅgā.