Shloka 10
धृतराष्ट्र–संजय संवादः: कर्ण–घटोत्कचयोर्निशायुद्धवर्णनम्
Dhṛtarāṣṭra–Sañjaya Dialogue: Description of the Night Engagement of Karṇa and Ghaṭotkaca
(रणमुत्सृज्य निर्लज्ज गच्छसे वै पुनः पुन: । माहात्म्यं पश्य भीमस्य कर्ण जन्म कुले तथा ।। नोक्तवान् परुषं यत् त्वां पलायनपरायणम् | 'ओ निर्लज्ज कर्ण! तू बार-बार युद्ध छोड़कर भाग जाता है, तो भी तुझ भागते हुएके प्रति भीमसेनने कोई कटु वचन नहीं कहा। भीमसेनके इस माहात्म्यको और उनके उत्तम कुलमें जन्म लेनेके कारण प्राप्त हुए अच्छे शील-स्वभावको प्रत्यक्ष देख ले। भूयस्त्वमपि सड्भरम्य सकृदेव यदृच्छया ।। विरथं कृतवान् वीरं पाण्डवं सूतदायद । कुलस्य सदृशं चापि राधेय कृतवानसि ।। 'सूतपूत्र! फिर तूने भी पुनः युद्ध करके केवल एक ही बार दैवेच्छासे पाण्डुपुत्र वीरवर भीमसेनको रथहीन किया है। राधापुत्र! तूने भीमको कटु॒ुवचन सुनाकर अपने कुलके अनुरूप कार्य किया है। त्वमिदानीं नरश्रेष्ठ प्रस्तुतं नावबुध्यसे । शृगाल इव वन्न्यान् वै क्षत्रं त्वमवमन्यसे ।। पित्र्यं कर्मास्य संग्रामस्तव तस्य कुलोचितम् । नरश्रेष्ठत इस समय जो संकट तेरे सामने प्रस्तुत है, उसे तू नहीं जानता है। जैसे सियार जंगली व्याप्र आदि जन्तुओंकी अवहेलना करे, उसी प्रकार तू भी क्षत्रियममाजका अपमान कर रहा है। संग्राम भीमसेनका तो पैतृक कर्म है और तेरा काम तेरे कुलके अनुरूप रथ हाँकना है। अहं त्वामपि राधेय ब्रवीमि रणमूर्थनि ।। सर्वशस्त्रभृतां मध्ये कुरु कार्याणि सर्वश: । नैकान्तसिद्धि: संग्रामे वासवस्यापि विद्यते ।।) 'राधापुत्र! मैं इस युद्धके मुहानेपर सम्पूर्ण शस्त्रधारी योद्धाओंके बीचमें तुझसे कहे देता हूँ, तू अपने सारे कार्य सब प्रकारसे पूर्ण कर ले। संग्राममें इन्द्रको भी एकानातः सिद्धि नहीं प्राप्त होती। मुमूर्षुर्युयुधानेन विरथो विकलेन्द्रिय: । मद्व ध्यस्त्वमिति ज्ञात्वा जित्वा जीवन विसर्जित:,'सात्यकिने तुझे रथहीन करके मृत्युके निकट पहुँचा दिया था। तेरी सारी इन्द्रियाँ व्याकुल हो उठी थीं, तो भी “तू मेरा वध्य है” यह जानकर उन्होंने तुझे जीतकर भी जीवित छोड़ दिया
sañjaya uvāca |
(raṇam utsṛjya nirlajja gacchase vai punaḥ punaḥ |
māhātmyaṃ paśya bhīmasya karṇa janma kule tathā ||
no'ktavān paruṣaṃ yat tvāṃ palāyanaparāyaṇam |
bhūyas tvam api saṅgrāmya sakṛd eva yadṛcchayā |
virathaṃ kṛtavān vīraṃ pāṇḍavaṃ sūtadāyāda |
kulasya sadṛśaṃ cāpi rādhēya kṛtavān asi |
tvam idānīṃ naraśreṣṭha prastutaṃ nāvabudhyase |
śṛgāla iva vanyān vai kṣatraṃ tvam avamanyase |
pitryaṃ karmāsya saṅgrāmas tava tasya kulocitam |
ahaṃ tvām api rādhēya bravīmi raṇamūrdhani |
sarvaśastrabhṛtāṃ madhye kuru kāryāṇi sarvaśaḥ |
aikāntasiddhiḥ saṅgrāme vāsavasyāpi vidyate ||
mumūrṣur yuyudhānena viratho vikalendriyaḥ |
mad-vadhyas tvam iti jñātvā jitvā jīvan visṛjitaḥ ||)
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು— “ಓ ನಿರ್ಲಜ್ಜನೇ! ನೀ ಮರುಮರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತೀಯೆ. ಭೀಮನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನೋಡು—ಉತ್ತಮ ಕುಲಜನ್ಮ, ಉದಾತ್ತ ಶೀಲ; ನೀ ಪಲಾಯನಪರಾಯಣನಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಕಠೋರ ವಚನಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ನೀ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ, ದೈವಯೋಗದಿಂದ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಆ ಪಾಂಡವವೀರ ಭೀಮನನ್ನು ರಥಹೀನನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ; ಆದರೆ ಓ ರಾಧೇಯ, ಭೀಮನ ಮೇಲೆ ದೂಷಣವಚನಗಳನ್ನು ಸುರಿದು ನೀ ನಿನ್ನ ವಂಶಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನಡೆದುಕೊಂಡೆ. ಓ ನರಶ್ರೇಷ್ಠ! ಈಗ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವ ಅಪಾಯವನ್ನು ನೀ ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಡುಮೃಗಗಳನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ನರಿಯಂತೆ ನೀ ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮವನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತೀಯೆ. ಭೀಮನಿಗೆ ಯುದ್ಧವು ಪಿತೃಪಾರಂಪರ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯ; ನಿನಗೆ ಮಾತ್ರ, ಓ ಸೂತಪುತ್ರ, ಕುಲೋಚಿತವಾದುದು ಸಾರಥ್ಯವೇ. ಓ ರಾಧೇಯ! ಯುದ್ಧಮುಖದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ—ನೀನು ಸಾಧ್ಯವಾದುದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಮಾಡಿ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೂ ಸದಾ ಏಕಾಂತಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಒಮ್ಮೆ ಯುಯುಧಾನ (ಸಾತ್ಯಕಿ) ನಿನ್ನನ್ನು ರಥಹೀನನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಮರಣಸನ್ನಿಧಿಗೆ ತಂದುಹಾಕಿದ್ದ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿದ್ದವು—ಆದರೂ ‘ನೀನು ನನ್ನ ವಧ್ಯ’ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಜಯಿಸಿದ ಮೇಲೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಬಿಡಿಸಿದನು.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage contrasts warrior-dharma with ignoble conduct: repeated retreat and abusive speech are condemned, while Bhīma’s restraint is praised. It also underscores that victory in war is never guaranteed—even for the greatest—so one must act with full effort yet without arrogance.
Sañjaya reports a sharp rebuke directed at Karṇa: he is mocked for repeatedly fleeing, reminded that Bhīma did not insult him even when he ran, and told that Karṇa’s taunts reveal his (supposed) lowly charioteer lineage. The speaker then notes that even Indra lacks certain success in battle and recalls how Sātyaki once defeated Karṇa, made him chariotless, yet spared his life.