Shloka 38
Adhyāya 92: Irāvanta-śoka, punaḥ-pravṛttiḥ saṅgrāmasya
Arjuna’s grief and the battle’s renewed intensity
अनुकर्ष: शुभ राजन् योक्त्रैश्वेव सरश्मिभि: । संकीर्णा वसुधा भाति वसन्ते कुसुमैरिव,राजन! टूटे हुए रथ, कटे हुए ध्वज, छिन्न-भिन्न हुए बड़े-बड़े आयुध, चँवर, व्यजन, अत्यन्त प्रकाशमान छत्र, सोनेके हार, केयूर, कुण्डलमण्डित मस्तक, गिरे हुए शिरोभूषण (पगड़ी आदि), पताका, सुन्दर अनुकर्ष,- जोत और बागडोर आदिसे आच्छादित हुई वह संग्रामभूमि ऐसी जान पड़ती थी, मानो वसन्तऋतुमें उसपर भाँति-भाँतिके फूल गिरे हुए हों
sañjaya uvāca | anukarṣaḥ śubha rājan yoktraiś caiva saraśmibhiḥ | saṅkīrṇā vasudhā bhāti vasante kusumair iva, rājan |
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಶುಭ ರಾಜನೇ! ಅನುಕರ್ಷಗಳು, ಯೋಕ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ರಶ್ಮಿಗಳು (ಬಾಗಡೋರುಗಳು) ಚದುರಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಭೂಮಿ ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಕುಸುಮಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse conveys the moral irony of war: objects of royal power and martial pride—harness, yokes, reins—lie scattered like spring blossoms. Beauty becomes a metaphor for devastation, reminding the listener that worldly splendor is fragile and that violence converts ornament into debris.
Sanjaya reports to the king the दृश्य of the battlefield after intense fighting: the ground is covered with chariot-gear such as traces, yokes, and reins, making the earth appear as if strewn with flowers in spring.