Shloka 30
भीष्मस्य मण्डलव्यूहः — Bhīṣma’s Maṇḍala Battle-Formation and the Opening Engagements
(खड्गप्रहारैः सुभृशं जघ्नतुश्च॒ परस्परम् पीडितौ खड्गघाताभ्यां स्रवद् रक्तौ क्षितौ भृशम् ।। शुशुभाते महावीर्यावुभौ समरदुर्जयौ । असूगुक्षितसर्वाज्ि पुष्पिताविव किंशुकौ ।।) वे तलवारोंकी मारसे एक-दूसरेको अत्यन्त घायल करने लगे। खड्गके आघातसे पीड़ित हो दोनों ही पृथ्वीपर रक्त बहाने लगे। उनके सारे अंग रक्तरंजित हो रहे थे। अतः वे रणदुर्जय महापराक्रमी वीर खिले हुए दो पलाश-वृक्षोंकी भाँति अत्यन्त सुशोभित होने लगे। ततः सात्यकिमभ्येत्य निस्त्रिंशवरधारिणम् । भीमसेनस्त्वरन् राजन् रथमारोपयत् तदा,राजन! तदनन्तर उत्तम खड़ग धारण करनेवाले सात्यकिके पास पहुँचकर भीमसेनने उस समय तुरंत उन्हें अपने रथपर बिठा लिया
sañjaya uvāca |
khaḍgaprahāraiḥ subhṛśaṃ jaghnatuś ca parasparam |
pīḍitau khaḍgaghātābhyāṃ sravad raktau kṣitau bhṛśam ||
śuśubhāte mahāvīryāv ubhau samaradurjayau |
asṛgukṣitasarvāṅgau puṣpitāv iva kiṃśukau ||
tataḥ sātyakim abhyetya nistriṃśavaradhāriṇam |
bhīmasenas tvaran rājan ratham āropayat tadā ||
ಅವರು ಖಡ್ಗಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಭೀಕರವಾಗಿ ಹೊಡೆದಾಡಿದರು. ಖಡ್ಗಘಾತಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಇಬ್ಬರೂ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಸಮರದಲ್ಲಿ ದುರ್ಜಯರಾದ, ಮಹಾವೀರ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಸರ್ವಾಂಗ ರಕ್ತರಂಜಿತರಾಗಿ, ಪುಷ್ಪಿತ ಕಿಂಶುಕ (ಪಲಾಶ) ವೃಕ್ಷಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ನಂತರ, ರಾಜನ್, ಉತ್ತಮ ನಿಸ್ತ್ರಿಂಶವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಸಾತ್ಯಕಿಯ ಬಳಿಗೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೋಗಿ ಭೀಮಸೇನನು ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಏರಿಸಿದನು।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the grim reality of kṣatriya warfare: valor and beauty are paradoxically described through blood and injury, while ethical emphasis falls on steadfastness in duty and comradeship—Bhīma’s swift aid to Sātyaki reflects solidarity amid the destructive demands of battle.
Two formidable warriors exchange severe sword-blows, both bleeding heavily and appearing like flowering kiṃśuka trees because their bodies are drenched in red. Immediately afterward, Bhīma rushes to Sātyaki—who holds a fine sword—and places him onto his chariot, implying protection or withdrawal to safety/advantage.