Shloka 21
भीमसेनस्य प्रतिघातः—भगदत्तगजप्रहारः—घटोत्कचमायायुद्धम्
Bhīma’s Counteroffensive, Bhagadatta’s Elephant Assault, and Ghaṭotkaca’s Māyā Engagement
धावतां च रथौघानां निघ्नतां च पृथक् पृथक्
dhāvatāṁ ca rathaughānāṁ nighnatāṁ ca pṛthak pṛthak, bhārata!
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಭಾರತ, ಧಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಥಸಮೂಹಗಳ ಗದ್ದಲವೂ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವರ ಕೂಗಾಟವೂ, ದುಂದುಭಿಗಳ ಘೋಷದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು ಇನ್ನೂ ಭಯಂಕರವಾಯಿತು. ನಿನ್ನ ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ನಡುವಿನ ಆ ಘೋರ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಆಘಾತ-ಪ್ರತ್ಯಾಘಾತಗಳನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ನರวีರರ ಭೀಕರ ನಾದ ಆಕಾಶವನ್ನೆಲ್ಲಾ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse is primarily descriptive rather than doctrinal: it underscores the overwhelming, impersonal momentum of war—hosts in motion, scattered clashes, and a sky-filling roar. Ethically, it hints at the gravity of collective violence: once battle is unleashed, individual valor becomes part of a larger, terrifying machinery whose consequences exceed any single warrior’s intent.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the intensifying combat: chariot formations charge, collide, and fight in dispersed one-on-one or small-group engagements. The noise of impacts and counter-impacts, amplified by war-drums, becomes so fierce that it seems to pervade the heavens—signaling the full escalation of the Kaurava–Pāṇḍava battle.