Shloka 84
Daiva–Puruṣakāra Discourse and the Elephant-Corps Engagement (भीमगजानीक-सम्भ्रान्ति)
विप्रजग्मुरनीकेषु मेघा वातहता इव । मृद्नन्तः स्वान्यनीकानि विनदन्त: शरातुरा:,उस रणभूमिमें पाण्डुनन्दन भीमके द्वारा सवारोंके मार दिये जानेपर बहुत-से मतवाले हाथी वायुके थपेड़े खाये हुए बादलोंके समान कौरव-सेनामें इधर-उधर भागने तथा अपने ही सैनिकोंको कुचलते हुए बाणोंकी व्यथासे व्याकुल हो चीत्कार करने लगे
viprajagmur anīkeṣu meghā vātahatā iva | mṛdnantaḥ svāny anīkāni vinadantaḥ śarāturāḥ ||
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಪಾಂಡುನಂದನ ಭೀಮನು ಸವಾರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದಾಗ, ಅನೇಕ ಮದೋನ್ಮತ್ತ ಆನೆಗಳು ಗಾಳಿಗೆ ಹೊಡೆತಗೊಂಡ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಸೇನಾ-ವ್ಯೂಹಗಳೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿ ಚದುರಿದವು. ಅವು ತಮ್ಮದೇ ದಳಗಳನ್ನು ತುಳಿದು, ಬಾಣಗಳ ನೋವಿನಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿ ಕಿರುಚಿದವು।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a recurring ethical insight of the epic: violence unleashes forces that easily become uncontrollable. Power without restraint and coordination can rebound upon one’s own people, turning strength (war-elephants) into self-inflicted disaster.
After Bhīma kills many mounted fighters, the Kaurava war-elephants—wounded by arrows and maddened—lose control, scatter through the formations, trample their own troops, and cry out in pain, creating panic and disorder in the Kaurava ranks.