Shloka 30
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
छत्राणि च महाहाणि पताकाश्न विशाम्पते । हयौघाश्र रथौघाक्ष नरौघाश्रैव भारत,जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठ तदा55सीत् तुमुलं महत् । संजय कहते हैं--राजन्! पाण्डवपक्षके लाखों क्षत्रियशिरोमणि महारथी विराट सेनापति शूरवीर श्वेतको आगे करके आपके पुत्र दुर्योधनको अपना बल दिखाते हुए शिखण्डीको सामने रखकर भीष्मके सुवर्णभूषित रथपर चढ़ आये। भारत! वे महारथी श्लेतकी रक्षा करना चाहते थे। इसलिये उसे मारनेकी इच्छावाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मपर उन्होंने धावा किया। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया
sañjaya uvāca | chatrāṇi ca mahāhāṇi patākāś ca viśāmpate | hayaughāś ca rathaughāś ca naraughāś caiva bhārata | jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ tadā āsīt tumulaṃ mahat ||
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಮನುಷ್ಯಾಧಿಪನೇ! ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮಹಾ ಛತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಧ್ವಜಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವು; ಓ ಭಾರತ, ಕುದುರೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳು, ರಥಗಳ ಗುಂಪುಗಳು, ಯೋಧರ ಗುಂಪುಗಳು ಅಲೆಗಳಂತೆ ಉಕ್ಕಿಬಂದವು. ಯೋಧರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭೀಷ್ಮನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಜನರು ಅವನ ಮೇಲೆ ಧಾವಿಸಿದಾಗ, ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವು ಮಹಾ ತೂಮುಲವಾಯಿತು. ಈ ದೃಶ್ಯ ಹೇಳುವುದು—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತಮರೂ ಸಹ ಸಮೂಹಸಂಕಲ್ಪದ ಬಿರುಗಾಳಿಗೆ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ತಮ್ಮವರ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಧದ ತವಕ ಒಂದೇ ಗರ್ಜನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral gravity and inevitability of escalation in war: once collective intent fixes on destroying a key opponent, the conflict becomes a sweeping, impersonal storm (tumulaṃ mahat), where symbols of royalty and order (parasols, banners) stand amid mass violence—inviting reflection on kṣatriya-duty and the cost of pursuing victory.
Sañjaya describes the battlefield swelling with visible insignia (parasols, banners) and dense formations of horses, chariots, and infantry. At this moment, warriors converge with the intent to kill the foremost fighter (contextually Bhīṣma), and the fighting erupts into a great, chaotic clash.