Shloka 18
Bhīmasena’s Kalinga Engagement and the Approach of Bhīṣma (भीमसेन-कालिङ्ग-संग्रामः)
गदामुसलरुग्णानां भिन्नानां च वरासिभि: | दन्तिदन्तावभिन्नानां मृदितानां च दन्तिभि:
sañjaya uvāca | gadāmusalarugṇānāṃ bhinnānāṃ ca varāsibhiḥ | dantidantāvabhinnānāṃ mṛditānāṃ ca dantibhiḥ ||
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಗದೆ ಮತ್ತು ಮುಸಲಗಳ ಹೊಡೆತಗಳಿಂದ ಅನೇಕರ ಅಂಗಾಂಗಗಳು ಮುರಿದು ಚೂರುಚೂರಾದವು; ಶ್ರೇಷ್ಠ ಖಡ್ಗಗಳು ಅನೇಕರನ್ನು ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಗೊಳಿಸಿದವು; ಕೆಲವರ ದೇಹಗಳು ಆನೆಗಳ ದಂತಗಳಿಂದ ಚೀರಿಕೊಂಡವು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಆನೆಗಳ ಭಾರಕ್ಕೆ ನುಚ್ಚುನೂರಾದರು. ಹೀಗೆ ಅಸಂಖ್ಯ ಯೋಧಸಮೂಹಗಳು ಅರ್ಧಮೃತರಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಕೂಗಿಕೊಂಡರು. ಓ ಭಾರತ! ಅವರ ಆ ಭೀಕರ ಆర్తನಾದಗಳು ಪ್ರೇತಗಳ ಕೋಲಾಹಲದಂತೆ ಕೇಳಿಬಂದವು.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds the concrete suffering produced by warfare—maiming, dismemberment, trampling—thereby sharpening the ethical tension in the epic: even when war is framed as dharma for kṣatriyas, its reality is mass anguish, demanding sober moral reflection rather than triumphalism.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the scene on the battlefield: warriors are broken by maces and clubs, cut down by swords, ripped by elephants’ tusks, and crushed under elephants, while the half-dead cry out in terrifying lamentation.