Shloka 18
Sainyavinyāsa–Lakṣaṇa (Disposition of Armies and Battlefield Omens) | सैन्यविन्यास–लक्षणम्
संव्यूह् मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् दिवसे दिवसे प्राप्ते भीष्म: शान्तनवोडग्रणी:,शान्तनुनन्दन सेनापति भीष्म प्रत्येक दिन मानुष, दैव, गान्धर्व और आसुर प्रणालीके अनुसार व्यूह-रचना करके सेनाके अग्रभागमें स्थित होते थे। भीष्मद्वारा रचित कौरवसेनाका वह व्यूह महारथियोंके समुदायसे सम्पन्न हो समुद्रके समान गर्जना करता था। युद्धमें उसका मुख पश्चिमकी ओर था
saṃvyūhya mānuṣaṃ vyūhaṃ daivaṃ gāndharvam āsuram | divase divase prāpte bhīṣmaḥ śāntanavo 'grāṇīḥ ||
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಪ್ರತಿದಿನ ಬಂದಾಗ ಶಾಂತನುವಿನ ಪುತ್ರ ಭೀಷ್ಮನು—ನಾಯಕರಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನು—ಕೌರವಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಾನುಷ, ದೈವ, ಗಾಂಧರ್ವ, ಆಸುರ ಎಂಬ ವಿವಿಧ ವ್ಯೂಹಗಳಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಸೇನೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಆ ದಿನದ ನೀತಿಯನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿ, ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಅಪಾರ ಯುದ್ಧಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮರದ ಸ್ವರವನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದನು.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights disciplined leadership and strategic order in war: day by day, the commander adapts formations to circumstances. Ethically, it underscores the kṣatriya sphere where duty is carried out through organization and resolve, even amid morally fraught conflict.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Bhīṣma, leading the Kauravas, arranges the army each day in different named formations—human, divine, gandharva, and asura—taking position at the front as the battle’s guiding commander.