Shloka 10
भीष्मपर्व — अध्याय 18: सेनानिनादः, ध्वज-दीप्तिः, भीष्मरक्षण-व्यवस्था च
Battle Muster: Soundscape, Banners, and the Protection of Bhīṣma
ऋषभाक्षा महेष्वासाश्वमूमुखगता बभु: | पृष्ठगोपास्तु भीष्मस्य पुत्रास्तव नराधिप । दुःशासनो दुर्विषहो दुर्मुखो दुःसहस्तथा,रथा विंशतिसाहस्रास्तथैषामनुयायिन: । सेनाके मुहानेपर खड़े हुए, वृषभके समान विशाल नेत्रोंवाले वे महाधनुर्धर वीर बड़ी शोभा पा रहे थे। नरेश्वर! भीष्मजीके पृष्ठभागकी रक्षा आपके पुत्र दुःशासन, दुर्विषह, दुर्मुख, दुःसह, विविंशति, चित्रसेन, महारथी विकर्ण, सत्यव्रत, पुरुमित्र, जय, भूरिश्रवा, शल तथा इनके अनुयायी बीस हजार रथी कर रहे थे
sañjaya uvāca |
ṛṣabhākṣā maheṣvāsāśvamūmukhagatā babhuḥ |
pṛṣṭhagopās tu bhīṣmasya putrās tava narādhipa |
duḥśāsano durviṣaho durmukho duḥsahas tathā |
vivimśatiś citrasenaś ca mahāratho vikarṇaḥ |
satyavrataḥ purumitraḥ jayaḥ bhūriśravāḥ śalaḥ |
eteṣām anuyāyinaś ca rathā viṃśatisāhasrāḥ ||
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ನರಾಧಿಪನೇ! ಎಮ್ಮೆಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಕಣ್ಣುಗಳಿರುವ ಆ ಮಹಾಧನುರ್ಧರ ವೀರರು ಶತ್ರುಸೈನ್ಯದ ಮುಂಭಾಗವನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ದೀಪ್ತಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ರಾಜನೇ! ಭೀಷ್ಮರ ಪೃಷ್ಠಭಾಗದ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರರು—ದುಃಶಾಸನ, ದುರ್ವಿಷಹ, ದುರ್ಮುಖ, ದುಃಸಹ—ಮತ್ತು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರ ರಥಯೋಧ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ನಿಯೋಜಿತರಾಗಿದ್ದರು.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds disciplined organization and loyalty within a martial hierarchy: protecting the commander’s rear is treated as a concrete duty. Ethically, it also hints at the Mahābhārata’s tension—competence and devotion to one’s side can be impeccable even when the larger cause is morally fraught.
Sañjaya describes the Kaurava deployment: impressive archers stand at the battlefront, while Bhīṣma’s rear is guarded by Dhṛtarāṣṭra’s sons and allied warriors, supported by a force of twenty thousand chariot-fighters.