Shloka 8
Adhyāya 51: Kṛṣṇa’s Leave-Taking and Departure for Dvārakā (द्वारकागमनानुमति)
नदीपर्वतजालै श्व सर्वतः परिभूषितम् । विविधाभिस्तथा चाद्धिः सततं समलंकृतम्
nadī-parvata-jālaiś ca sarvataḥ paribhūṣitam | vividhābhis tathā cādbhiḥ satataṃ samalaṅkṛtam || idaṃ jagad ekaṃ brahma-vanaṃ; avyaktā prakṛtir asyādiḥ | pañca mahābhūtāni daśendriyāṇi caikaṃ manaḥ—iti ṣoḍaśa-viśeṣair asya vistāraḥ | idaṃ carācara-prāṇibhiḥ paripūrṇam | sūrya-candra-prabhṛtibhiḥ prakāśaiḥ prakāśitam | graha-nakṣatraiḥ suśobhitam | nadī-parvata-saṅghaiḥ sarvataḥ vibhūṣitam | nānā-vidhair adbhiḥ satataṃ alaṅkṛtam | etad eva sarva-bhūtānāṃ jīvanaṃ sarva-prāṇināṃ ca gatiḥ | asmin brahma-vane kṣetrajñaś carati ||
ವಾಯುದೇವನು ಹೇಳಿದನು— “ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಒಂದೇ ಬ್ರಹ್ಮವನ. ಇದರ ಆದಿ ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಕೃತಿ. ಪಂಚ ಮಹಾಭೂತಗಳು, ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಮನಸ್ಸು—ಈ ಹದಿನಾರು ವಿಶೇಷ ತತ್ತ್ವಗಳವರೆಗೆ ಇದರ ವಿಸ್ತಾರ. ಇದು ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರಾದಿಗಳ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿದೆ; ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸಿದೆ; ನದಿಗಳೂ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಗಳೂ ಜಾಲವಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿಭೂಷಿಸಿದೆ; ನಾನಾವಿಧ ಜಲಗಳಿಂದ ಸದಾ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ಜೀವನ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಗತಿ. ಈ ಬ್ರಹ್ಮವನದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ.”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse presents a Sāṅkhya-like vision: the cosmos is ‘Brahman’s forest,’ arising from unmanifest Prakṛti and unfolding through elements, senses, and mind, while the kṣetrajña (conscious knower) moves within it as the witnessing principle. Ethical force: cultivate discernment between Nature’s changing display and the steady knower, supporting detachment and right understanding.
Vāyu-deva is instructing the listener by describing the world’s structure and beauty—sun, moon, stars, rivers, mountains, waters—then reframing it philosophically as a field of experience in which the kṣetrajña dwells and ‘wanders,’ guiding the audience toward metaphysical insight rather than mere description.