Shloka 10
कālacakra-वर्णनम् तथा āśrama-धarma-निरूपणम्
The Wheel of Time and the Norms of the Āśramas
ब्रह्माजीने कहा--महर्षियो! मनके समान वेगवाला (देहरूपी) मनोरम कालचक्र निरन्तर चल रहा है। यह महत्तत्त्वसे लेकर स्थूल भूतोंतक चौबीस तत्त्वोंसे बना हुआ है। इसकी गति कहीं भी नहीं रुकती। यह संसार-बन्धनका अनिवार्य कारण है। बुढ़ापा और शोक इसे घेरे हुए हैं। यह रोग और दुर्व्यसनोंकी उत्पत्तिका स्थान है। यह देश और कालके अनुसार विचरण करता रहता है। बुद्धि इस काल-चक्रका सार
etad dvandvasamāyuktaṁ kālacakram acetanaṁ | visṛjet saṁkṣipet cāpi bodhayet sāmaraṁ jagat ||
ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಈ ಜಡ, ದೇಹರೂಪ ಕಾಲಚಕ್ರವೇ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನೇ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದು ಲಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದೇ ಚಕ್ರವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಅರಿತಾಗ ಅದು ಜಾಗೃತಿಗೆ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ—ವಿವೇಕವನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಉಪಕರಣವಾಗುತ್ತದೆ.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Embodied existence runs under an impersonal, insentient cycle of time driven by dualities (dvandvas). The same cycle that causes creation and dissolution can, when understood with discernment, become a doorway to tattva-jñāna (knowledge of reality) and freedom from bondage.
Vāyudeva continues a philosophical instruction describing the ‘kālacakra’—the cyclical mechanism of worldly bondage. He summarizes that this duality-bound, non-conscious process governs the arising and passing away of the cosmos (including the gods) and can also serve as a catalyst for awakening when properly comprehended.