Shloka 36
Brahmopadeśa: Adhipatitva-kathana, Dharma-lakṣaṇa, and Kṣetra–Kṣetrajña Viveka
Book 14, Chapter 43
एते द्रुमाणां राजानो लोके5स्मिन् नात्र संशय: । बरगद, जामुन, पीपल, सेमल, शीशम, मेषशुंग (मेढ़ासिंगी) और पोले बाँस--ये इस लोकमें वृक्षोंके राजा हैं, इसमें संदेह नहीं है,अलिड्डग्रहणो नित्य: क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मक: । तस्मादलिड्: क्षेत्रज्ञ: केवलं ज्ञानलक्षण: नित्य क्षेत्रज्ञ आत्माका कोई ज्ञापक लिंग नहीं है; क्योंकि वह (स्वयंप्रकाश और) निर्गुण है। अतः: क्षेत्रज्ष अलिंग (किसी विशेष लक्षणसे रहित) है; अतः केवल ज्ञान ही उसका लक्षण (स्वरूप) माना गया है
ete drumāṇāṁ rājāno loke 'smin nātra saṁśayaḥ | aliṅdagrahaṇo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ | tasmād aliṅgaḥ kṣetrajñaḥ kevalaṁ jñānalakṣaṇaḥ ||
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು— ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇವೆಯೇ ವೃಕ್ಷರಾಜರು; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ನಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಆತ್ಮನು ಯಾವುದೇ ಬಾಹ್ಯ ಲಿಂಗದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನಿರ್ಗುಣಸ್ವರೂಪ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಅಲಿಂಗ; ಶುದ್ಧ ಜ್ಞಾನ (ಚೈತನ್ಯ)ವೇ ಅವನ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The Self (kṣetrajña) is eternal and nirguṇa—beyond material qualities—so it cannot be identified by external signs; its only true ‘mark’ is pure consciousness/knowledge (jñāna).
Vāyu-deva is instructing the listener by first asserting a worldly classification (the ‘kings’ among trees) and then pivoting to a higher teaching: the indwelling Self is not an object of sensory identification and is known only as consciousness itself.