Shloka 3

Ahaṃkāra as the Second Creation: Brahmā’s Cosmological Instruction (अहंकार-प्राधान्येन सृष्टिवर्णनम्)

Devanagari script

यह अहंकार भूतादि विकारोंका कारण है, इसलिये वैकारिक माना गया है। यह रजोगुणका स्वरूप है, इसलिये तैजस्‌ है। इसका आधार चेतन आत्मा है। सारी प्रजाकी सृष्टि इसीसे होती है, इसलिये इसको प्रजापति कहते हैं ।। देवानां प्रभवों देवो मनसश्न त्रिलोककृत्‌ । अहमित्येव तत्सर्वमभिमन्ता स उच्यते

Transliteration

devānāṃ prabhavo devo manasaś ca trilokakṛt | aham ity eva tat sarvam abhimantā sa ucyate ||

Translation

ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಅವನೇ ದೇವ; ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮೂಲ; ಮನಸ್ಸಿನ ಅಧಿಪತಿ; ತ್ರಿಲೋಕಗಳ ಕರ್ತೃ. ‘ಅಹಂ’—‘ನಾನು’—ಎಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತನ್ನದೆಂದು ಅಭಿಮನಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ಅಹಂಕಾರವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

Word by Word

देवानाम्of the gods

प्रभवःorigin, source

देवःthe god (the deity)

मनसःof the mind

चand

त्रिलोककृत्maker of the three worlds

अहम्I

इतिthus (quotative)

एवindeed, just

तत्that (principle/entity)

सर्वम्all (of it)

अभिमन्ताthe one who conceives/identifies (as 'I')

सःhe

उच्यतेis called

Speaker

वायुदेव उवाच

Characters & Entities

व

वायुदेव (Vāyu)

द

देवाः (the gods)

म

मनस् (mind)

त

त्रिलोक (three worlds)

अ

अहंकार (I-sense/ego-principle, implied by 'aham')

Verse Rasa (Emotional Essence)

Sandhi Notes